آذربايجان خالق چالغی آلتلری

 

^{توپلایان: محمدرضا خیری فام}   

     ^{آذربایجاندا اوزاق کئچمیشلردین، چئشیدلی چالغی آلتلرین اولدوغونو بلگه لردن اؤیرنیریک. کلاسیکلرین یاپیتلاری، اورتا عصر موسیقیچیلرینین یازیلاری، رساملارین چکدیکلری مینیاتورلر، داش چکیدلری، یوردوموزو گزمیش سیاحلارین گونده لیکلری و موزئی کوللئکسیالاری واختی ایله آذربایجاندا 90- ا یاخین چالغی آلتین قوللا نیلماسینی گؤستریر.}  

     ^{"دده قورقود" کیتابیندا چالغی آلتلرينه داير بیلگیلر وار. کیتابدا زورنا، قوپوز و ناغارا کيمی آلتلرين آدی چکيلميشدير. نیظامی، خاقانی، فوضولی و نسيمی کیمی سؤیچولریمیزین سؤیلرینده (شاعیرلریمیزین شعرلرینده) ده خالق چالغی آلتلرينين آدلاری چکيلميش، مينياتور مکتبی رساملارينين یاپیتلاریندا ايسه اونلارين گؤرونتولری وئريلميشدير. کلیبر شهرینین یاخینلیغینداکی ... کندینده اولان مزار داشلارینا تای آذربایجانین چئشیدلی بؤلگه لرینده داش اوزرینده قازیلمیش چالغی آلتلری گورونور.}

      ^{آذربايجاندا ياييلميش آلتلرين 32- سینی تئللی (اونلاردان 26- سی ميضرابلا، 4-و کامانلا، 2- سی چوبوقلا چالينير)، 23- اونو نفس، 16- سينی ضرب، 17- سينی ايسه اؤزو سسلنن آلتلر قروپونا عاييد ائتمک اولار. بو آلتلرین بؤیوک چوخونلوغو اسکی دؤنملرده یارانیب گئت- گئده موکمل له شرک دؤنمیمیزه گلیب چاتیب. بیر سیراسی ایسه گئتدیکجه قوللانیلماز اولوب اونودولموشلار.}  

     _{اورتا عصرلردن بری آذربايجاندا کامانچا، قوپوز، روباب، چنگ، سنتور، قانون، شئيپور، ارجنوم، طبيل، ناغارا، دف و دومبک کيمی موسيقی آلتلری گئنيش قوللانیلماقدادیر. بو گون آذربايجاندا اورکئسترلرده، چئشیدلی آنسامبللارين قاتقیسیندا (ترکيبينده) و سولو ايفاچيليغيندا خالق چالغی آلتلريندن قوللانیلانلاری بونلاردير:}

تئللیلردن (سيمليلردن): تار،کامانچا، ساز، قانون، اود، دامبور؛

نفسله چالينانلاردان: بالابان، توتک، زورنا، نئی، تولوم؛

 دريليلردن (ضرب آلتلری): قاوال، ناغارا، قوشا ناغارا، دومبک؛

 اؤزو سسلننلردن:  شاخشاخ، کامان، لاققوتی؛

                                                     تئللیلر:

^تار:  

    ^{تار اولوسال چالغیميزين بلکه ده ان ايفاده‌لی، شیفره لی (رمزلی) آلتلريندندير. اونون آدی 11- جی یوز ایللیکده یاشامیش بابا طاهیر و تبریزلی قطران ین سؤیلرینده چکیلیر. ايلک اونجه توپلام بئش تئللی اولان، سسی ضعیف، تئخنيکی ايمکانلاری محدود بير آلت ايدی. 19- جو عصرين ايکينجی ياريسيندا آذربايجانين گؤرکملی تارچالانی میرزه صاديق اسد اوغلو (صاديقجان) تاری تکميللشدير‌رک اونو ويرتووز موسيقی آلتلرينين سويييه‌سينه قالديرميشدير. بوندان علاوه میرزه صاديق دان باشلاياراق، ايفاچيلار آرتیق تئللری اون بیره چاتمیش تاری، داها ديز اوسته دئييل، سينه اوسته توتماغا باشلاميشلار.}

     ^{تارین آغاجدان اولان بؤلوملری قوز، آرمود و توت آغاجلاریندان دوزلدیلیب، گؤوده سینین آچیق اوزونه مالین اورک پرده سیندن چکیلیر.}

^{کامانچا:}   

     ^{موغاملارين ايفاسی زامانی تريويا (تار، کامانچا، قاوال) قاتیلان کامانچا آذربايجان خالق چالغی آلتلرينين کامانلی- تئلليلر قروپونون ان پارلاق نوماينده‌سيدير. حزین، اينجه، ملاحتلی، مئلوديک سسه یییه (مالیک) بو آلت یوز ایللر بويو تکميللشديريلمکده‌دير. کامانچانین تئللرینین سایی اؤنجه بير، سونرا ايکی، اوچ و نهايت دوققوز تئللی اولموشدور. چاغداش دؤنمیمیزده دؤرد تئلدن عيبارت اولان کامانچا سول ديزين اوستونده قويولاراق چالينير.}     

     ^{کامانلا چالينان کامانچا توت و ياخود قوز آغاجيندان، کامان ايسه آت توکوندن دوزلدیلير. چاناغین آچیق طرفینه بالیغین دریسی چکیلیر.}

^ساز:  

     ^{اینجه و جينقيلتيلی سسه یییه ساز، آذربايجان آشيق صنعتينين آيريلماز بؤلومودور. ائل آراسيندا گئنيش ياييلميش سازين اصل ايفاچيلاری آشيقلاردير. آشيقلارين اويناماقلاری دا، اوخوماقلاری دا کسکینلیکله بو آلتله موشاييعت اولونور. اينديکی دؤنمیمیزده ساز خالق چالغی آلتلری اورکئسترينده و آنسامبللاردا اؤزونه اؤزل يئر توتور. قوز و توت آغاجيندان دوزلديلن ساز درين چاناقلی، اوزون بوغازلی آرمودا بنزر بير موسيقی آلتيدير. آذربايجاندا اوچ چئشیدی (نؤوو- نوعو) بللیدیر:}

^{بؤيوک ساز (9-8 تئللی)، جوره سازی و يا قولتوق ساز (کيچيک حجملی) و تاوار سازی (9 تئللی، آزاراق 8 تئللی). تاوار سازی چاغداش دؤنمیمیزده  سازين ان گئنيش ياييلميش چئشیدیدیر. سازين تئللرینی سسلنديرمک اوچون گيلاس و آلبالی(گیلانار) آغاجينين قابيغيندان دوزلديلميش ائلاستيک و يومشاق ميضراب قوللانیلیر.}

      ^{ایلک سازلار کیچیک چاناقلی و ایکی- اوچ تئللی اولموشدور. سونرالار آشیق موسیقی سینین گلیشمه سی ایله  آیاقلاشان سازین اؤلچولری بؤیودولموش، تئل و پرده لرینین سایی آرتیریلمیشدیر.}

^قانون:  

    ^{یاتیق سازلار عاییله سیندن اولوب، دارتیملی- تئللی چالغی آلتیدیر. یاخین و اورتا دوغودا، ائله جه ده آذربایجان توپراقلاریندا تاریخن گئنیش یاییلمیشدیر. آذربایجان کلاسیکلریندن گنجه لی نیظامی و فوضولی کیمی سؤیچولرین یاپیتلاریندا قانون حاققیندا بیلگی وئریلمیشدیر. 12- جی یوز ایلده یاشاییب یاراتمیش، دوغو چالغی بیلیمینی دریندن بیلن سؤیچو، گنجه لی مهستی قانون و چنگ آلتلرینین مهارتلی ایفاچیسی اولموشدور.}

     ^{قانوندان اورکئسترده داها چوخ موشاييعتچی آلت کيمی، بعضی حاللاردا ايسه سولو (یالنیز چالما) آلتی کيمی ده قوللانیلیر. داها چوخ قادینلار طرفیندن ایفا ائدیلن قانون آلتینین اوستو چينار، آلت و يان طرفلری ايسه توز (Toz) و آغجاقايين آغاجلاريندان حاضيرلانير. تئللرین عومومی سايی دا 72-دير.}

^عود:  

    ^{قارتال له له یی ایله چالینان، ان اسکی چالغی آلتلريندن بيری ده عوددور. عودون يومشاق و ايفاده‌لی تئمبرينده اعجازلی بير گوج وار – او، سانکی اوزاق کئچميشين صحيفه لرينی گؤزلريميز اؤنونده جانلانديرير. عودا گؤره ایلک کز موصوللو اصحاق ابن ایبراهیم، داها سونرالار ابونصر فارابی بیلگی وئریر. عودون تکمیلله شدیریلمه سینده، اونون سس دوزومونون یارادیلماسیندا صفی الدین اورموی نین چوخ  بؤیوک رولو اولور. او، عودو مهارتله چالیرمیش.}

     ^{10- جو یوز ایل دک عودون 4 تئلی اولوب، سونرالار اونا بیر دنه ده تئل آرتیریلمیش، سسین گور چیخماسی اوچون هر تئل قوشالاشدیریلمیشدیر. اسپانیایا آپاریلمیش عود آرتیق اورتا عصرلرده بوتون آوروپادا یاییلمیشدی. ایسپانیانلارین "لاود" (laud)، روسلارین "لیوتنیا" (lyutnya)، آلمانلارین لاوت (laot)، ایتالیانلارین " لی اوتو"( lyuto) آلتلرینین آدیلاری "ال- عود"دان آلینمادیر.}

     ^{چاغداش عود ایری قاباریق، آرمودا بنزر قوز آغاجی دیلیملریندن (20-یه دک) قوراشدیریلمیش چاناغا، پرده سیز قیسا قولا وگئرییه اییلمیش کلله یه  یییه دیر.}

 

                                                 نفسله چالينانلار:

^{بالابان:}   

     ^{يومشاق و حزين سسلی بالاباندان آنسامبل، اورکستر و سولو آلتی کیمی هم ده  آشقلاری موشایعت ائتمک اوچون قوللانیلیر. بو آلتین آدینین آنلامی "بالا" (کیچیک) و "بان" (سس تئمبرینین خوروز بانینا بنزدیلمه سی) سؤزلری ایله باغلی اولوب.}

     ^{بالابان اریک، قوز، آرمود و توت آغاجلاریندان یونولوب، ایچریسی اویولدوقدان سونرا بیتگی یاغلاری ایله یاغلانیب سونرا قورودولور. اونون اوست بؤلومونده سککیز، آلت بؤلومونده ایسه بیر اویوق آچیلیر. بالابانین باشیندا قارغیدان اؤزل اؤلچوده سیخیلاراق یاستیلانمیش موشتوک(müştük) تاخیلیر.}

^توتک: 

  

     ^{بير واختلار، داها چوخ چوبانلارين قوللاندیغی اوفله‌مه (پوفله مه) آغاج موسيقی آلتی اولموشدور. بير چوخ اؤلکه‌لرده توته یين چئشیدلی چئشیدلری چوخ گئنيش ياييليب. آذربايجاندا بؤيوکلو- کيچيکلی اورکئستر و آنسامبللارين قاتقیسیندا، سولو آلتی کيمی قوللانیلیر. توته یین بورو شکیللی گؤوده سی اريک، قوز، توت و يا قاميشدان حاضيرلانير.  گؤودنين اوست بؤلومونده يئددی، آلت بؤلومونده ايسه بير اويوق اولور. آلتين باش طرفينده بورونون ايچريسينه ياناکی کسيلميش آغاج تيخاج (ديل) تاخیلیر.}

^زورنا:

     ^{گوجلو و زيل سسلی زورنا آذربایجان توپراقلاریندا گئنیش یاییلان آلتلردندیر. آذربایجانین بير چوخ يئرلرينده توی- دویونده، ياللی زامانی، گولش ياريشلاريندا موشاييعتچی آلت کيمی قوللانیلیر.} 

     ^{زورنا داها چوخ اریک، قوز، و توت آغاجلاریندان یونولاراق دوزلدیلیر. اونون اوست بؤلومونده یئددی، آلت بؤلومونده ایسه بیر اویوق آچیلیب، باش طرفینه  ماشا تاخیلیر. ماشایا ایسه بورونچ، پاخیر (میس)، و یا گوموش مئتالیندان اولان میل تاخیلیر. میلین آشاغی اوجونا قامیش"دیل" برکیدیلیر. میله صدف و یا سوموکدن دوزلدیلمیش دایره وی شکیللی "تاغالاق" کئچیریلیر.}

^نئی:     

     ^{اسکی چالغی آلتلريندن اولان نئیین نئچه مین ایللیک تاریخی اولدوغو کسگین دیر. چئشیدلی چئشیدلری دوغودا، ائلجه ده دونيانين باشقا بؤلگه لرینده گئنيش ياييلميشدير.  بو آلت اریک و خورما آغاجلاریندان و یا پاخیردان دوزلدیر. سسین یاخشی چیخماسینی قولایلاشدیرماق (آسانلاشدیرماق) اوچون آلتین یوخاری اوجو بیر آز یونولور. گؤوده نین آشاغی اوزونده 7-5 دلیک، آرخاسیندا باش بؤلومونه یاخین بیر دلیک آچیلیر.}

     ^{15-14 –جی یوز ایلده ياشاييب-ياراتميش گؤرکملی موسيقی تانییان عبد القادیر ماراغای "مقاصيد ال-الحان" (نغمه‌لرين مقصدی) یاپیتیندا همين دؤنملرده نئيين ايکی چئشیدینین: آغ و قارا نئيين اولدوغونا گؤره بیلگی وئرير. 20- جی یوز ایلین ایلکلرینه کيمی موسيقی دونياسينی مؤعجيزه لی سسی ايله ايلهاما گتيرن نئی بير زامانلار تاماميله اونودولسا دا، سون ايللرده يئنيدن موسيقی مجليسلرينين بزه یينه چئوريلميشدير.}

^تولوم:  

     ^{کئچمیشده آذربایجانین چوخلو بؤلگه لرینده گئنيش ياييلميش نفسله چالينان دری چالغی آلتيدير. ایندی ایسه تولوما ناخچيوان موختار رئسپوبليکاسيندا راست گلمک اولار.}

     ^{باشقا نفسلی چالغی آلتلری کيمی تولومون دا چوخ اسکی تاريخی واردير. گونوموزده تولومون چئشیدلی چئشیدلری، چئشیدلی آدلارلا قافقازدا، ائلجه ده بير سيرا آوروپا خالقلاری آراسيندا گئنيش قوللانیلیر. مالچیلیق (مالدارليق)، اساسن ده، قويونچولوقلا مشغول اولان کؤچری طايفالار تولومو چوخ قوللانمیشلار.}

                                               دريليلردن (ضرب آلتلری):

^قاوال:

 

     ^{ان اسکی چالغی آلتلريندن اولان قاوال بلکه گونوموزه دک ایلکین فورماسینی قورویوب ساخلایان بیرجک آلتدیر. قاوال، قوز آغاجیندان دوزلیب، بیر اوزو آچیق، او بیری اوزونه ایسه باليغین دؤشونون دريسی چکيلیر. قاوالین ایچری طرفینه مئتال حالقالار برکیدیلیر. چالغيدان اؤنجه قاوالين اوزو گونده، اود و يا ائلئکتريک لامپاسی اوزرينده قيزديريلير. قاوالی ايکی ال ایله، ايچری طرفينی ايفاچييا چئوريلميش شکيلده ساخلاييرلار.}

^{ناغارا:}  

 

     ^{ناغارا، ائلجه ده ايکی چئشیدلی اؤلچولو چاناقدان عيبارت قوشاناغارا آيدين و گوجلو سسه  یییه اولوب موسيقيميزين ريتم چالارلارينين نه قدر زنگين اولدوغونو پارلاق نوماييش ائتديرير. بو آلتلر ايکی چوبوقلا و يا ايکی ال ایله چالينير. اورکئسترده ريتميک جهتدن اؤنملی رول اوينايير.}

     ^{ناغارا، اریک، توت، قوز و چؤکه آغاجلاریندان دوزلدیلیب، اوزونه کئچی دریسی چکیلیر.}

^دومبک:

     ^{قدح واری قورولوشا یییه اسکی ضرب آلتلریندن بیریدیر. اورتا عصرلرده آذربایجاندا گئنیش یاییلمیش. بو آلت 20-جی عصرین ایلکلرینده گئتدیکجه اونودولماغا باشلانسا دا، گونوموزه دک قوللانیلماقدادیر.}

     ^{بیر اوزونه دانا یاخود کئچی دریسی چکیلن آلتین گؤوده سی ایلک واختلار گیلدن دوزلدیلسه ده، ایندی آغاج و پاخیردان دوزلدیلیر.} 

                                                             اؤزو سسلننلر:

 

^{شاخشاخ:}  

     ^{شاخشاخ (چالپارا) دسته يین يوخاری بؤلومونه ايپله برکيديلميش بير طرفی قاباريق ايکی دايروی تاختا لؤوحه جيکدن (کاسادان) عيبارتدير. آلتی دسته یيندن توتوب سيلکله‌ديکده، اونلار بير- بيرينه دیرک سس وئرير.}

^کامان:

      ^{کامانين آغاج بؤلومو يای کامانی شکلينده اييلميشدير. اونون ايپدن دوزلديلميش گيريشينه مئتال لؤوحه جيکلر، حالقا و زينقيروولار کئچيريله‌رک اوجلاری آغاجين اوجلارينا باغلانير. رقص زامانی يالليباشی آلتی اورتاسيندان توتاراق، آلتی سيلکله‌مکله و اونا تک-تک ضربه‌لر ائنديرمکله رقصين ريتمينی ساخلايير.}

لاققوتو:  

 

     ^{ناغارا، قوشا ناغارا، قاوال و باشقا ضرب آلتلری ایله بیرلیکده چاغداش آنسامبل و اورکئستلرین قاتقیسیندا ایفا ائدیلیر. لاققوتو ماسانین (میزین) اوزرینه قویولاراق ایکی آغاج توخماقلا(چوبوقلا) چالینیر. آلت چئشیدلی اؤلچولو ایکی دؤرد بوجاق (مربع) شکیللی یاستی آغاجدان عیبارتدیر. اریک، قوز، توت و فیستیق آغاجلاریندان دوزلدیلیر. بو آلتین آدینین ائتیمولوگییاسی، گومان کی، اونون چیخاردیغی سس ایله باغلیدیر. آلتین چئشیدلی چئشیدلری بیر چوخ اؤلکه لرده گئنیش یاییلیب.}

منبع

اصطلاحات اقلیمی و آب و هوایی

 

<<اصطلاحات اقلیمی و آب و هوایی>>

آق یئل:(بادسفید) بادی است که از سمت غرب آذربایجان میوزد و خاصیت آن  باعث زود رسیدن محصول میشود.

مه یئل:باد مه از شرق وشمال آذربایجان می آید که بادی است مفید ومرطوب.

دومان یئل: همان چن است که بصورت توده های متراکم ابرهای سفید در بالای کوهستان پیدا میشود و علامت بارندگی برف در زمستان و باران سرد در پاییز و بهار است.

بورروغان:گردباد و طوفان که به آن تنوره هم میگویند.

سازاخ:نسیم سردی که از کوهستان به جلگه می وزد.

آیاز:آسمان بدون ابر و شفا ف و شبهای پر ستاره در زمستان را گویند. با پیداشدن این هوا در زمستان سرما بیداد میکند و بدنبال آن برف شروع به باریدن میکند.

اولکر:ستاره ثریا یا خوشه پروین که در میان مردم به اولکر مشهور است.

دولی:تگرگ و دانه های یخ که از آسمان میبارد.

شهله ماخ: رطوبت و نم نم باریدن را گویند بی آنکه بارندگی شدید باشد در چند دقیقه همه جا را خیس میکند مانندشبنمی سیل آساست که روی زمین مینشیند.

قیروو:شبنم یخ بسته در روی زمین- شاخه های درختان و مزارع.

خشه نم:وقتی در پاییز و بهار باران ببارد وزمین خیس شود به اندازه ای که خیش گاوآهن در رطوبت فرورود گویند باران خشه نم باریده است.

قوراخلیق:خشکسالی راگویند.

چن: مه غلیظ-  چنلی: مه آلود-ابر مه آلود.

چووغون:طوفان کوچک- کولاک- بوران.

چیسگین:ریز یاغیشلی: ریزش باران ریز در مه غلیظ.

قره یئل:(باد سیاه) که از شمال شرقی می وزد و وزش این باد حالت سوزندگی دارد و با وزشش محصول را میخشکاند.

 

<< اصطلاحات جغرافیایی>>

گونی:آفتابگیر-در زبان ترکی گونی به معنای آفتابگیر و جبهه رو به خورشید کوهستان را گویند که در معرض تابش نور آفتاب باشد.

گوزی:محلی که آفتابگیر نباشد.

یوقوش:(یوخوش):گردنه- سربالایی- فراز به معنای گردنه کوچک و سربالایی کوهستانی است.

کوفشن:(کفشن):مزرعه کوچک پاره زمینهای پیرامون روستا که زیر کشت باشد.

کهل:(کوفول): طویله – آغل –محل نگهداری دامها و چهارپایان را گویند که در داخل تپه ها و کوهها توسط مردم کنده شده یا بطور طبیعی بشکل غار بوجود آمده باشد.

 

<< اصطلاحات مرتع و زمین کشاورزی>>

چول:صحرا-بیابان-زمین بایر که زیرکشت نرفته باشد.

زمی:مزرعه زیر کشت غلات و علوفه.

هامار:منطقه هموار و زمین صاف و مسطح قابل کشت.

آرخاج:مکانی در پناه کوه و تپه که گوسفندان را برای استراحت می خوابانند.

دمه:(قوزولوق) محل نگهداری بره های تازه به دنیا آمده.

گدیح- گدیه:گدوک-گردنه.

قایا- قیه:صخره و تخته سنگ بزرگ.

چانقیل:قوم – سنگریزه – شن.

توپلایان

نام های تورکی (ایرانی) مجاز

 

اولين هديه وعطاي هريک از شما به فرزندتان , نام نيکو و اسم خوب و زبيايي است که به او اختصاص مي دهيد حضرت
محمد(ص) .

حق فرزند بر پدر آن است که نام نيک و زيبا براونهند ودربلوغ او را همسري دهد وبه او نوشتن بياموزد
(نهج الفصاحه جلداول ص 294)

 

لیست نام های ترکی (ایرانی) مجاز برای نامگذاری

در سازمان ثبت احوال کشور

 

نام	تلفظ	معنی
آتا	/ātā/	(تركي) 1- پدر، جد، سرپرست، ريش سفيد؛ 2- (اَعلام) نام پادشاهي در دامنه‌هاي شمالي جبال «نيشپو» كه در جنوب آن «داگارا» واقع بود. و محتملاً در نقطه‌اي [در جغرافياي قديم] از ناحيه‌ي صحنه (سنندج) كه توسط لشكر آشوريان تار و مار شد.
آتاشا	/ātāšā/	(تركي ـ فارسي) 1- [آتاش = آداش = همنام، هم اسم + ا (پسوند نسبت)] منسوب به آتاش؛ 2- (به مجاز) هم نام.
آتاناز	/ātā nāz/	(تركي ـ فارسي) افتخار پدر، موجب آسايش و شادكامي پدر، عزيزِ پدر.
آتمين	/ātmin/	(تركي) (به مجاز) اسب‌سوار(؟)؛ [البته در برخي از گويش‌هاي زبان تركي مفهوم اسب سوار را به ذهن متبادر مي‌كند گو اينكه معناي اصلي آن «اسب سوار شو» مي‌باشد].
آتيلا	/ātilā/	1-(تركي) (آت به معني اسب + يلا (صفت))، به معني چابك، شجاع؛ نامي، نامدار(؟)؛ 2- (اَعلام) پادشاه هون‌ها [434-453 میلادی] که به روم شرقی تاخت و کشتار و ویرانی بسیار کرد، در جنگ با روم غربی شکست خورد، کشیشان به او تازیانه‌ي خدا لقب داده بودند.
آراس	/ārās/	1- (در تركي) آراز، به معني رود ارس؛ 2- (اَعلام) مرکز استان پادوکاله، در شمال فرانسه.
آران	/ārān/	(اَعلام) 1) نام پادشاه آذربايجان در عهد باستان؛ 2) نام سرزميني در شمال غربي ايران و مغرب درياي خزر (كشور آذربايجان)؛ 3) نام شهري است كه قباد آن را بنا كرده است؛ 4) نام شهري در كاشان.
آناتاي	/ānā tāy/	(تركي) 1- به معني مانند مادر؛ 2- نظير و همتاي مادر.
آنالي	/ānāli/	( (تركي) [از دو جزء آنا (مادر) + پسوند نسبت ساز (لي)] 1- دارنده‌ي محبت؛ 2- برخوردار از محبت مادر؛ 3- مادر دار، داراي مادر.
آنيل	/ānil/	(تركي) 1- به خاطر آورده شدن؛ 2- مشهور، نامي.
آي‌پارا	/āy pārā/	(تركي) 1- ماه پاره، پاره‌ي ماه؛ 2- (به مجاز) زيبارو.
آي‌تان(آيتان)	/āy tān/	(تركي)1- مانند ماه؛ 2- (به مجاز) زيبارو.
آي‌تاي (آيتاي)	/āy tāy/	(تركي) 1- به معني مانند ماه، ماه وش؛ 2- (به مجاز) زيبارو.
آي‌تكين	/āy takin/	(تركي) مانند ماه.
آي‌سن (آيسن(	/āy sen/	(تركي) 1- به معني مانند ماه هستي؛ 2- (به مجاز) زيبارو
آي‌سودا (آيسودا(	/āy sudā/	(ترکی) 1- ماه در آب‌؛ 2- (به مجاز) زيبا رو و با طراوت.
آي‌سُوَن	/āy sovan/	(ترکی) دوستدار ماه.
آي‌شِن (آيشن(	/āy šen/	(ترکی) 1- شبيه ماه؛ 2- (به مجاز) زيبا رو.
آي‌گل (آيگل(	/āy gul/	(تركي ـ فارسي) 1- گل ماه، ماه گل، گل زيبا چون ماه؛ 2- (به مجاز) زيبارو و لطيف.
آياتاي	/āyā tāy/	(تركي) 1- به معني مانند ماه؛ 2- (به مجاز) زيبارو.
آيتك	āytak//	(تركي ـ فارسي) 1- ماه تنها، ماه بي همتا؛ 2- (به مجاز) زيبارو.
آيدا	/āydā/	(تركي) گياهي كه كنار آب مي‌رويد.
آيدان	/āydān/	(تركي) 1- مانند ماه؛ 2- (به مجاز) زيبارو.
آيديس	/āydis/	(تركي ـ فارسي) (آي= ماه + ديس (پسوند شباهت))، 1- شبيه به ماه، مانند ماه، به زيبايي و تابندگي ماه؛ 2- (به مجاز) زيبارو.
آيدينا	/āydinā/	(تركي) 1- روشن و مبارك؛ 2- (به مجاز) زيبارو.
آيسا	/āy sā/	(تركي ـ فارسي) (آي= ماه + سا (پسوند شباهت))، 1- مثل ماه، شبيه به ماه؛ 2- (به مجاز) زيبا رو.
آيسان	/āysān/	(تركي ـ فارسي) (آي = ماه + سان (پسوند شباهت))، 1- مثل ماه، همانند ماه، مهسا؛ 2- (به مجاز) زيبارو.
آيسانا	/āysānā/	(تركي ـ فارسي) (آي = ماه + سان (پسوند شباهت) + ا (اسم ساز))، 1- همچون ماه، به مانند ماه، ماه وش؛ 2- (به مجاز) زيبارو.
آيسل	/āysel/	(تركي)1- به معني ماه شفاف، 2- مترادف معناي ائل‌سئون به معني وطن پرست؛ 3- (اَعلام) رود قابل کشتیرانی در هلند به طول 116 کیلومتر در دهانه‌ي شمالی رود راین که به دریای آیسلمر می‌ریزد.
آيسو	/āysu/	(تركي) (آي = ماه + سو = آب) 1- ماه و آب؛ 2- (به مجاز) زيبارو، با طراوت و درخشنده.
آيشين (آي‌شين)	/āy šin/	(تركي) 1- به معني مثل و مانند ماه و ماهوار، شبيه ماه؛ 2- (به مجاز) زيبا.
آيگين	/āygin/	(تركي ـ فارسي) (آي = ماه + گين = جزء پسين بعضي از كلمه‌هاي مركّب به معني دارنده، همراه) 1- دارنده و همراه ماه؛ 2- (به مجاز) زيباروي.
آيلا	/āylā/	(تركي) هاله‌ي ماه، هاله.
آيلار	/āy lār/	(تركي) 1- زيبا و پاك، جمع ماه؛ 2- (به مجاز) زيبارو.
آيلي	/āyli/	(تركي) مهتاب.
آيلين	/ylinā/	(تركي) هاله، اطراف ماه، هاله‌ي ماه.
آيما	/āymā/	(تركي ـ فارسي) (آي= ماه+ ما= مخفف ماه)،1- ماهرو؛ 2- (به مجاز) زيبارو.
آينا	/āynā/	1- (تركمني) به معني آیينه؛ 2- (تركي) آیينه، آبگينه، شيشه، شفاف، صورت سفيد و زيبا؛ 3- (به مجاز) زيبارو.
آيناز	/āy nāz/	(تركي ـ فارسي) (آي = ماه + ناز)، 1- ماه قشنگ و زيبا؛ 2- (به مجاز) زيبارو.
آينام	/āy nām/	(تركي ـ فارسي) [آي = ماه + نام = (در قديم) (به مجاز) نشان، اثر، صورت، ظاهر، مشهور]. 1- روي هم به معني نشان و اثر ماه؛ 2- داراي صورت و ظاهر ماه؛ 3- (به مجاز) زيبارو.
آينوش	/āy nuš/	(تركي ـ فارسي) 1- ماه جاويدان؛ 2- (به مجاز) نور ماهي كه پر فروغ و هميشگي است، زيبايي زوال ناپذير.
آیدن	/āyden/	(تركي) (= آیدین)، ←‏ آیدین. 1- و 2-
اَرَس	/aras/	(اَعلام) نام رودخانه‌اي بزرگ كه از كوه‌هاي هزار تركيه سرچشمه مي‌گيرد و مرز ميان ايران و قفقاز را طي كرده و به دراي خزر مي‌ريزد. [اين نام با واژه‌هاي اُرس/ors/ گياهي درختي از خانواده سرو، اُرُس/oros/ نام كشور روسيه, و اِرُس/eros/ خداي عشق در اساطير يونان، همه نويسه مي‌باشد].
اَرسلان	/arsalān/	(تركي) 1- شير، شير درنده، اسد؛ 2- از نام‌هاي خاص تركي؛ 3- (به مجاز) مرد شجاع و دلير.
سين	/esin/	(تركي) نسيم، الهام.
اَصلان	/aslān/	(تركي) (= اسلان) شير، شير بيشه.
گل‌آنا	/gol ānā/	(گل+ آنا (تركي) = مادر)، 1- گلِ مادر؛ 2- (به مجاز) زيبارويِ لطيف كه براي مادر عزيز و گرامي است.
گوزل	/guzal/	(تركي) 1- زيبا، خوشگل، قشنگ؛ 2- ظريف، برازنده، خوب، نيكو، نازنين.
گولن	/gulan/	(تركي) خنده رو، خندان.
گوزل	/guzal/	(تركي) 1- زيبا، خوشگل، قشنگ؛ 2- ظريف، برازنده، خوب، نيكو، نازنين.
گوناي	/gunāy/	( (تركي) 1- آفتابي؛ 2- سمت آفتاب رو بر خلاف «قوزاي» كه سمت سايه مي‌باشد.
مارال	/mārāl/	1-(تركي) مرال، گوزن، آهو؛ 2- (به مجاز) زيبا و خوش اندام.
نازلی	/nāzli/	(ترکی) نازنین، نازنده، دارای ناز، نازدار.
نازيلا	/nāzilā/	(فارسي ـ تركي) با ناز و كرشمه، با ناز.
ياشار	/yāšār/	(تركي) جاويدان، هميشه زنده.
ياشيل	/yāšil/	(تركي) سبز چمني، سبز، كبود.
يانار	/yānār/	(تركي) مشتعل، فروزان، سوزان، قابل اشتعال، آتش‌فشان

 

 

منبع : سازمان ثبت احوال

 

وجه تسميه و پيشينه تاريخي اردبیل

 وجه تسميه و پيشينه تاريخي

     

واژه اردبيل واژه ای اوستايی است كه از دو كلمه آرتا (مقدس) و ويل (شهر) به معنی شهر مقدس تركيب شده است. به روايت اوستا زرتشت پيامبر ايرانی در كنار رود دائی يتا كه امروزه ارس ناميده می شود به دنيا آمد و كتاب خود را در سبلان نوشت و برای ترويج دين خود، روی به شهر بازان پيروز آورد. عده ای به او گرويدند و در اين ناحيه جنگی ميان زرتشتيان و بت پرستان روی داد كه در اين جنگ زرتشتيان بر همه روستاها و قصبه های اطراف اردبيل دست يافتند و به افتخار اين پيروزی آتشكده ای در اردبيل بنا كردند كه امروزه آثار آن در سه فرسنگی اين شهر در دهكده ای به نام آتشگاه باقی مانده است. اردبيل در دوره اشكانيان و در ميان شهرهای آذربايجان جايگاه ويژه ای داشت.
نوشته اند كه قهرمانان آذربايجان به نام دهام كه از پهلوانان و از نژاد كيان بوده اند، در اين دوره از اردبيل برخاسته اند. به اين ترتيب، بنای اردبيل را بسيار كهن تر از زمان ساسانی بايد دانست. پيش از دوره اسلامی آذربايجان دارای دو مركز اصلی بود: يكی از اين دو مركز گنجک (به ارمنی گنزک) بود كه همان تخت سليمان امروزی است، اما نام مركز ديگر در جغرافيای استرابن از قلم افتاده است. در دوره اسلامی اين دو مركز را شيز و اردبيل خوانده اند. می گويند اردبيل بدون شک مركز تابستانی آذربايجان بوده است. از اواسط تا اواخر دوره ساسانی، اردبيل به تنهايی مركز آذربايجان به شمار می رفت و سكه های دوره پارتی و ساسانی در اين منطقه با علامت اربارات ضرب می شده است. اردبيل به هنگام فتح آذربايجان به دست مسلمانان هم چنان پايتخت اين منطقه و مقر مرزبان آن بود.
در دوره ايلخانان گرچه تبريز، به عنوان شهر مهم آذربايجان رو به رشد بود و از لحاظ سياسی جايگزين اردبيل به شمار می آمد اما اردبيل نيز به عنوان دارالارشاد هنوز از جايگاهی خاص برخوردار بود.اردبيل در دوره صفوی از لحاظ سياسی و اقتصادی سرآمد شهرهای ايران بود. شاه اسماعيل صفوی قيام خود را از اردبيل آغاز كرد. اين شهر در مسير شاه راه تجاری ايران و اروپا قرار داشت و ابريشم وارده از گيلان، از طريق اردبيل به اروپا صادر می شد. اين امر در پيشرفت اقتصادی و افزايش درآمد مردم تاثيری مهم داشت. اردبيل دردوره قاجاريه رونق و شكوه گذشته را باز نيافت و وسعت آن به حدود يک سوم وسعت شيراز می رسيد. اين منطقه به دليل قابليت های بالای اقتصادي, فرهنگی و تجاری در سال 1372 به صورت استان جداگانه از آذربايجان شرقی درآمد و شهرستان ها, شهرها, دهستان ها و روستاهای زيادی را در برگرفت. هر چند اردبيل به استانی مستقل و جداگانه تبديل شده, اما تاريخ آن با تاريخ سرزمين آذربايجان چندان در آميخته كه بدون توجه به موقعيت تاريخی آذربايجان نمی‎توان سخن از موقعيت تاريخی اردبيل به ميان آورد.

روستای سو باتان - اردبیل

تاريخ پيدايش اردبيل

تاريخ بنا و پيدايش اردبيل به درستي معلوم نيست و به طور قطع نمي توان گفت اين شهر در چه تاريخي و به دست چه كسي به وجود آمده است. در خود شهر داستاني است كه از نسل هاي گذشته نقل گرديده است : سرزمين اردبيل، به سبب آنكه دور آنرا كوه گرفته است در زمان قديم بر اثر ريزش برف و باران به شكل درياچه وسيعي بوده است روزي فرمانرواي آن حدود كه از كنار آن مي گذشت از مناظر دلرباي اطراف آن انبساط خاطري يافت و آرزوي خود را در امكان خالي كردن آب آن و بناي عمارتي درآن محل، با اطرفيان خويش در ميان گذاشت. دو مرد پهلوان به نام «ارده» و «بيل» كمر همت بربستند و كندن مجرائي را براي خالي كردن آب آن به مسابقه قبول نمودند، تا هريك بدين كار توفيق يابد پاداشي از فرمانروا دريافت دارد آن دو در دو نقطه دور از هم، به كندن قسمتي از گدار كوه پرداختند. چون ارده كار خود را نزديك با تمام ديد با خود انديشيد كه مبادا تا وي مجرا را به پايان برساند بيل كار را انجام دهد و در مسابقه پيروز گردد، اين بود حيلتي كرد و كسي نزد او فرستاد كه به دروغ اتمام كار ارده را به اطلاع او برساند و بيل را از ادامه آن باز دارد بيل چون اين خبر بشنيد غصه مرگ شد و هنگامي كه ارده از سرگذشت او آگاهي يافت از رفتار ناجوانمردانه خود پشيمان گرديد و با آنكه مجري را كنده و خروج آب را ديده بود خود را از كوه به زير انداخت و با كشتن خويش، خويشتن را از عذاب وجدان راحت ساخت به هر حال مجري كنده شد و آب از آن طريق، كه امروز به نام «دوجاق» بر سر راه شوسه اردبيل به مشگين قرار دارد، خالي گرديد و شهري كه در جاي آن به وجود آمد به حكم فرمانروا، به ياد آن دو پهلوان ناكام «ارده بيل» خوانده شد.

نقل از تبیان اردبیل

آذربایجان پار پارتالی

 

 

پوشاک با پیوندهای تاریخی و فرهنگی خود در روابط بین المللی نیز عاملی مهم بشمار رفته و تحت تاثیر استانداردهای محیطی، فرهنگی و اقتصادی قرار دارد . از این رو باید گفت که پوشاک با تاریخ یک ملت و کشور در ارتیاطی تنگاتنگ بوده و قالب فرهنگ مادی  را بیش از سایر عناصر میتواند منعکس سازد . وضعیت پوشاک یک ملت براحتی میتواند همانند آینه ای شفاف تمامی تحولات اجتماعی ، فرهنگی، هنری  حتی سیاسی آنرا نشان دهد .

در آذربایجان لباسها علاوه بر تزئینات و تکنیک دوختشان با پارچه های بکار رفته نیز خود را نمایان میسازند . فراوانی و ارزانی مواد خام در این سرزمین کهن موجب شده است تا پارچه بافی با پشم و ابریشم توسعه فراوانی داشته باشد . در آذربایجان  پارچه هائی همانند پارچه هائی همانند ساتن، تافتا، ترمه، موسلین و مخمل مهمترین پارچه ها محسوب میشود .  این پارچه ها در گذشته علاوه بر برآورد نیازها به کشورهای خارجی نیز صادر میگشته است . لباسهای زنان این خطه بیشتر از جنس ابریشم، ترمه و یا مخمل تهیه گشته و لباس مردان از پارچه های پشمی دوخته میشد . در لباس زیر بیشتر از پارچه های پنبه ای بهره برده و ثروتمندان  از ابریشم لباس زیر بر تن مینمودند. در گذشته بهنگام برگزاری مراسمهای مختلف مردم از لباسهائی گرانقیمت استفاده نموده و آنرا بعنوان ابزاری برای اثبات تمایز خود قبول داشتند . بعنوان مثال مابین لباسهای یک دختر و یک زن تفاوت بسیاری وجود داشت . دختران جوان از رنگهای شاد استفاده نموده ولی در عوض زنان سالمند از تزئینات بسیار کمی بهره میبردند . لباسهای کودکان آذربایجان از نظر فرم به انواع بزرگتر شباهت داشته  تنها از نظر اندازه با آنها تفاوت داشتند .

ادامه نوشته

دیل حاقیندا بیر شعر

ديليم توركدي ديليمنن باخ گوزل پاك شهرتيم واردي

جهاندان گر ســـــوال ائتسن بوديلده ن غيرتيم واردي

آنام توركون ديليننن چوخ دانيشدي چون ازل منده ن

نهايت ايندي هريــــــاندا بو ديلده ن صحبتيم واردي

منه واجب اولوب يــــاران اولام صحبت اولان ديلنن

دانيشام يارو يولداشلــــا بــو ديلده ن نسبتيم واردي

سويا من سودئديم هرآن سو سوزوقتينده سوايچسم

حقارت تاپمارام هر آن ديليـــــمـــــنن ثروتيم واردي

يازالللار قبريمين اوسته هر آن ســـــــوزلر آنا ديلده

ايتيلمز قبريمين داشي بوديــــــــــلده ملتــــيم واردي

منم شاعر آنا ديلده آديم آدلانـــــــدي شــــــــــــعريله

دولوبدور ديوانيم كامل بو ديـــــــلدن شوكتيم واردي

غلام شهريارم بيل پوتون الــــــــهام آلـــــيب ديوان

سلاميم وار بو ديواننان او يــــــاره رحمــيم واردي

بو ديلنن من غزلخوانم بو توپراقدا ياشا تـــــوركوم

عزيز اولدوم آنا ديلده بو ديلنن عصــــمتيم واردي

آدين شوطدوداداشدي باخ ندن ديلدن سوزون يوخدي

بونا خاطر قلم آلديم يـــــــــازام تـــــــا حرمتيم واردي

 http://www.ahmadgk.arzublog.com/

چرا فارسی می نویسم؟؟!!!

فارسی می نویسم چون تورک ائلیم تورکی نمی داند

 

فارسی می نویسم چون تورک ائلیم از یادگیری زبان مادری خود محروم است

 

فارسی می نویسم چون تورک ائلیم به این زبان سواد آموخته

 

فارسی می نویسم چون تورک ائلیم زبان بیگانه را بهتر از زبان مادری خود متوجه می شود

 

فارسی می نویسم چون تورک ائلیم نمی داند زبانش سومین زبان زنده ی دنیاست

 

فارسی می نویسم چون تورک ائلیم نمی داند اصل پانزدهی در قانون اساسی وجود دارد که مسکوت مانده

 

فارسی می نویسم چون کودکان تورک ائلیم زنگ اول زبان فارسی دارند

 

فارسی می نویسم چون کودکان تورک ائلیم زنگ دوم تاریخ 2500 ساله پارسی دارند

 

فارسی می نویسم چون تورک ائلیم فقط و فقط فارسی می داند  و بس

 

فارسی می نویسم  اما از نوشته خود پشیمانم 

يازان : احسان  تورک اوغلو 

http://turk-oglu.blogfa.com/

لهجه ابيوردى زبان تركى در استان فارس

نمونه هايى از لهجه ابيوردى زبان تركى در استان فارس

١- زبان تركى٬ زبان اول ايران داراى سه گروه لهجه اساسى “آذربايجانى” (شامل قشقائى٬ اينانلو و …)٬ “خراسانى” و “سنقرى” است٬ يعنى وضعيتى مشابه زبان كردى در ايران٬ كه داراى سه گروه لهجه اساسى كرمانجى٬ سورانى و لهجه هاى جنوب (لك٬ كلهرى٬ كرمانشاهى و…) است (براى اطلاع بيشتر در باره لهجه هاى زبان تركى در ايران نگاه كنيد به دو نوشته قبلى: تركى به معنى عام و تركى به معنى خاص٬ لهجه هاى شاخه اوغوزى زبان تركى):

ادامه نوشته

آذربايجان در دوره رضاشاه

در آغاز زمامداری رضا شاه آذربايجان وضع برجسته‌ای داشت. بخش عمده‌ی غلّه‌ی مصرفی کشور در آذربايجان توليد می‌شد. به خاطر بارش کافی، محصول بهاره و پاييزه‌ی گندم بسيار بالا بود تا آن جا که آذربايجان را سيلوی ايران ناميده‌اند. وقتی آذربايجان با خشکسالی رو به رو می‌شد، تمامی ايران با مشکل مواجه می‌شدند. بزرگترين طبقه‌ی متوسط کشور از نظر تعداد و درصد در آذربايجان بود. نسبت مستقيم ميان وسعت طبقه‌ی متوسط و قدرت و قوت ناسيوناليسم موجب شده بود که آذربايجان نقش بسزايي در پيدايي ناسيوناليسم در ايران داشته باشد.

ادامه نوشته

آذزبایجان در دوران صفویه

زمانی که شيخ صفی الدين اردبيلی و جانشينانش فعاليت در عرصه‌ی تشيع را محور کارهای خود قرار داده و قدرت طلبی را نيز با آن همراه کردند بی‌ترديد دوستان و دشمنانی يافتند. دوستانشان از ميان قبايلی ترک زبان مانند شاملو، استاجلو، تکه للو، روملو، ذوالقدر، افشار، قاجار، ارساق و صوفيان قره باغ بودند که پس از شيخ حيدر قزلباش ناميده شدند. دشمنانشان نيز ارباب حکومت آغ قويونلوها، شيروانشاهان و قره قويونلوها بودند. يکی از مناطقی که از آغاز در روند تبليع اين خاندان قرار گرفت ارّان بود. مردم شيعی مذهب قره باغ بارها از قيام شيخ جنيد، شيخ حيدر و اسماعيل حمايت کردند ولی مردم شيروان يعنی آن سوی رود کور مذهب تسنن داشتند. سرانجام اسماعيل در سال 907 ق/ 1502 م در تبريز به نام شاه اسماعيل صفوی تاج گذاری کرد.[1]

ادامه نوشته

زبان‌های ترکی ( Turkic Languages) خانواده زبانی بزرگی است که شامل سی زبان عضو می باشد. این زبانها در منطقه وسیعی از اروپای شرقی تا سیبری و غرب چین استفاده می‌شود. تعداد متکلمین اصلی در حدود ۱۴۰ میلیون تخمین زده شده ولی ده‌ها میلیون نفر دیگر به عنوان زبان دوم با این زبانها آشنائی دارند. زبانهای ترکی زیرشاخه‌ای از خانواده زبان‌های آلتائی هستند.

ترك زباناني كه به زبان تركى استانبولى صحبت مى كنند بيشترين تعداد را تشكيل ميدهند.

 

این گروه زبان‌ها التصاقی (پسوندی) هستند یعنی کلمات و افعال با اضافه شدن پسوند معنی دیگری یا حالت زمانی متفاوتی را به خود می‌‌گیرند. همچنین یکی از مشخصات زبانهای ترکی همنوائی اصوات است(vowel harmony) .

در طی مهاجرتهای بسیار اقوام مختلف ترک، آنها با یکدیگر و زبانها و فرهنگهای متفاوت آمیزش کرده و تأثیرات متفاوتی از زبانهای مختلف بخصوص زبانهای ایرانی، عربی، اسلاوی و مغولی برداشته اند. این تأثیرات متفاوت جریان سیر تاریخی و تحول این زبانها را تا حدودی پیچیده نموده و از لحاظ گروهبندی دشواری‌هایی را ایجاد نموده است. در نتیجه چندین سیستم متفاوت برای دسته بندی این زبانها وجود دارد. رایج‌ترین دسته بندی در اینجا ارائه می‌شود.

 

 

• بلگار یا بلغار  (متفاوت با زبان بلغاری کنونی)
  • چوواش، خزر    (منقرض شده)

 

• ترکی رایج
  • جنوب غربی یا گروه اوغوز
    • ترکی استانبولی، ترکی آذربایجانی، ترکی خراسانی، ترکی گاگاوز، ترکی قشقائی و سالار

 

• شمال غربی یا گروه قبچاق
  • تاتار، باشقیر، تاتار کریمه، کاراچای-بالقار، کومیک، قارایم، کریمچاک، اوروم، قزاق، قاراقالپاق، نوقای، قرقیز، آلتای، پچنگ (منقرض)، قبچاق (منقرض)

 

• جنوب شرقی
  • ازبک، اویغور، ترکی چغتائی(منقرض)

 

• شمال شرقی
  • خاکاس، شور، چولیم، تووان، توفا، یاکوت، دولغان،

 

• خلج

زبان‌های ترکی بر فارسی، مجاری و روسی تأثیر گزار بوده‌اند.

 به نقل از دانشنامه ویکی

زبان ترکی آذربایجانی

زبان ترکی آذربایجانی زبان رسمی جمهوری آذربایجان و زبان بومی اهالی در منطقه آذربایجان ایران و سایر مناطق آذری نشین ایران است. ترکی آذربایجانی به عنوان زبان بومی همچنین در نواحی شرقی ترکیه و جنوب گرجستان و داغستان رایج است.

ادامه نوشته

زبان ترکی در زمان قاجاریه

سده‌ی سيزدهم هجری/ نوزدهم ميلادی در آذربايجان، با جنگ‌های ايران و روس آغاز شد. آذربايجان صحنه‌ی جنگ ميان ايران و روسيه بود. فعاليت ادبی که لازمه‌ی آن آرامش ذهنی است، به رکود گراييد و ادبيات حماسی در جنگ با کفار ادامه يافت. در پايان دوره‌ی اول جنگ‌های ايران و روس، قرارداد گلستان در 12 اکتبر 1813م/ 29 شوال 1228ق ميان دو کشور منعقد شد و به موجب آن دربند، باکو، شيروان، شکی، گنجه، قره‌باغ، داغستان و گرجستان برای هميشه به روسيه واگذار شد.

ادامه نوشته

عاشیق کیست؟

* این مقاله در روزنامه سرخاب ۱ شهریور ۱۳۸۶ چاپ شده است*

 

عاشیق هنرمندی است كه شعر می‌سراید، آهنگ می‌سازد، می نوازد و می‌خواند. عاشیق‌ها در میان اجداد آذربایجانی‌های امروزی یعنی اوغوزها ارج و منزلتی بسزا داشته‌اند واوغوزها به «قوپوز» (qopuz) سلف «ساز» (saz)  امروزین آذربایجانی حرمت می‌نهاده‌اند.

 عاشیق هنرمندی است آگاه و عالم و عامل به مسائل دینی و احكام شرعی، انسانی پاكدامن و مورد احترام و حرمت همة مردم كه در غمها و شادیهای آنها شریك است. او همیشه خواهان شادی، جشن و سرور است و جشنها و عروسیها، بی وجود او رونقی ندارد.

عاشيق‌ آذربایجاني هنرمند مردمي است و بايد در چندين هنر مهارت داشته باشد؛ او هم شاعر است، هم آهنگساز، هم خواننده و هم نوازنده، هم هنرپيشه و هم داستانسرا، به عبارت ديگر عاشيق در تمامي عرصه‌ها خلاق است و هنرمندي است كه اين همه را با انگشتان ماهر و صداي دلنوازش اجرا مي‌كند.

وقتي سيمهاي ساز عاشيق مرتعش مي‌شوند، هر آنچه پيرامون عاشيق را گرفته از طبيعت و انسان و موجودات، همه سكوت اختيار مي‌كنند تا نواي شاد يا حزين ساز نويد ‌بخش زندگي سرشار با اميد گردد. نغمة ساز عاشيق جلابخش روح شيداي انسان آذربايجاني است و بيشتر به همين دليل است كه «عاشيقي»، به هنري بي‌بديل در بين اقوام ترك تبديل شده و عاشيقها منزلت، قرب و لقب استادي و خطاب «ائلجه‌بيلن» را در بين مردم و همواره در طول تاريخ طولاني اين قوم حفظ كرده‌اند.

عاشيقها در همه جاي آذربايجان و همواره هنر خود را ايستاده و با قامتي افراشته و ترجيحاً با لباس ويژه و رسمي كه سنخيت و هماهنگي با لباس قديم قوم ترك دارد، اجرا مي‌كنند و گاهاً براي به هيجان آوردن شنوندگان و ناظرين اين هنر، در حين ايفاي برنامه از حركاتي چون بالا و پايين كاسه يا بازوي ساز يا قار دادن ساز در پشت گردن يا كوبيدن پاي بر زمين به خصوص به هنگام اجراي نغمه‌هاي حربي و حماسي استفاده مي‌كنند

 

معنای واژة عاشیق:

برای ریشة واژة عاشیق چند نظریه وجود دارد:

1-  از ریشة عاشق عربی به معنای دوستدار

 2- از ریشة مصدرترکی آشیلاماق (Aşilamagh)  به‌معنی تلقین كردن، تزریق كردن

 3- از ریشة تركی ایشیق(Işigh)  به مفهوم نور و روشنایی.

 معانی اول و سوم اعتباراتی در اشعار عاشیقی و در میان مردم دارند ولی نظریة دوم، تنها در محافل علمی مطرح شده است. به نظر می رسد با توجه به فحوای اشعار عاشیقها، احتمال عربی بودن این واژه زیاد می باشد. شاید نیز در طول زمان این همسانی بوجود آمده است و با گذشت زمان اشعار عاشیقها و بویژه بایاتیها از آن پیروی کرده‌اند. 

 

قدمت هنر عاشیقی

اجراي موسيقي عاشيقي، قدمتي طولاني در بين اقوام ترك دارد. به طوري كه به تصريح مطالعات تاريخي، 2250سال قبل از ميلاد، در معبد مخصوص «اينشو سيناكا» (پادشاه ايلام) شامانها با موسيقي مخصوص، برنامه اجرا كرده‌‌اند، مراسم عزاداري براي «آتيلا» پادشاه هونها را قامها (شامان) ترتيب داده‌اند. هنوز آثاري از مرثيه‌ها و شعرهاي ساخته شده توسط شامانها براي مرگ «آلپ ارتونقا» كه 700 سال قبل از ميلاد مسيح، خاقاني قوم ترك را بر عهده داشته و به تائيد برخي از محققان، همان «افراسياب» حاكم توران در شاهنامه فردوسي است، در دست مي‌باشد.

منظومه‌هاي عاشيقي پيش از اسلام كه آثاري از آنها بر جاي مانده شامل منظومه‌هاي شعر، آلپ ارتونقا، اوغوزنامه كوچ، اركنه‌ قون و منظومة آفرينش مي‌باشند. نشانه‌هايي از اين آثار در ديوان اللغات ترك محمود كاشغري و داستانهاي 12 گانة كتاب ارزشمند ده‌ده قورقود يافت مي‌شود.

در موزة ایران باستان در تهران و موزة لوور در قسمت تاریخ ایلام به مجسمه‌های کوچک نوازندگانی با قدمت دو هزاره قبل از میلاد بر می‌خوریم که همچون عاشیقهای ما سرپا ایستاده و ساز خود را برروی سینه نگاهداشته‌اند. چنین نوازندگانی که مشابهش را می‌توان فقط در میان ترکان امروزی پیدا کرد، سرنخی از قدمت هنر موسیقی عاشیقی ترکان به دست می‌دهد.

باخشي‌ها افرادي در بين قوم اوغوز بودند كه ساز مي‌زدند و به ايفاي نمايشها و رقص مي‌پرداختند. زبان شناسان ريشه اين واژه را در زبان تركي قديم جستجو كرده‌اند و امروزه «باكي ياباق» كه به معني تقليد صداي حيوانات است و در زبان قرقيزي كاربرد دارد، هم ريشه با باخشي است. با اين وجود بين اوزان و باخشي تفاوت‌هايي نيز وجود داشته است. در بين اقوام آذربايجان ، باخشي فردي را شامل مي‌شد كه از غيب و آينده خبر مي‌داد ولي اوزانها اين مسئوليت را عهده‌دار نبودند بلكه فقط افرادي را در بر مي‌گرفتند كه به ياري سازشان «قوپوز»، درسهاي اخلاقي مي‌دادند و به درمان بيماران روحي مي‌پرداختند. باخشي بعدها به عاشيقهاي اوزبك و تركمن نيز اطلاق شده است.

اوزانها در بين تركهاي اوغوز اشخاصي را شامل مي‌شدند كه امروزه عاشيقها برآن جايگاه تكيه زده‌‌اند. در كتاب دده قورقود كهنترين اثر مكتوب آذربايجاني، اوزان نام خنياگر دوره‌گردي است كه در شأن قهرمانان، حماسه مي‌سرايد و دعاي خير بدرقه راه آنان مي‌كند. خود د‌ده قورقود نيز اوزان قوپوز بدستي است كه ويژگي‌اش حضور در مجالس بعد از پيروزي قهرمانهاي داستانهايش و توصيف و تمجيد و شعرسرايي در خصوص آنهاست. اوزانها همواره در ميان اقوام و قبايل از احترامي ويژه و خاص برخوردار بودند و ايل به ايل مي‌گشتند و در سرافراز نگهداشتن قهرمانيهاي قبايل نقش موثري ايفا مي‌كردند. مسئوليت آنها گاهي هم حل مشكلات مردم، قضاوت در امور قوم، راهنمايي وظايف مردم، حتي معلمي فرزندان قوم و آموزش آنها، پيشة‌ ريش سفيدي و دانايي قوم و نظاير اين را نيز عهده‌دار بوده‌اند.گسترش دامنة صنعت عاشيقي يا فعاليت هنرمندانة اوزانها را با استناد به آثار موجود و زمينه‌هاي ريشه‌ای اين هنر به تبعيت از اقوام ترك، در برخي مناطق ترك نشين جهان تا ماوراي چين مي‌بينيم.

در گذر از اوزان تا عاشيق، قوپوز به ساز متحول مي‌شود. اين مرحله شامل اشعار ويژة اوزاني و عاشيقي نيز مي‌شده بطوري كه شعر ويژة اوزاني يعني شعر ناموزون به انواع ادبيات شعري عاشيقي از جمله قوشماها، گرایلي، باياتي، استادنامه، تجنيس و مخمس بدل مي‌شود وادبيات نثر مرحلة اوزاني كه در اوغوزنامه خلاصه مي‌شد و شامل نوعي داستان حماسي و قرباني بود، جايش را در ادبيات عاشيق به داستانهايي با مضمونهاي عاشقانه و تركيب يافته با مضامين بکر اجتماعي و موضوعات محيطي مي‌دهد.

در روند موجود از اوزان به عاشيق می‌توان چهار قرن زمان متصور بود. از دده‌قورقود تا ديريلي قرباني كه تحقق واژة عاشيق و شكل‌گيري اين واژه و به نوعي بنيانگذاري مكتب عاشيق درآذربايجان شروع مي‌شود، به نامهاي بزرگي چون عاشيق و پاشا، يونس امره و ملاقاسم شيرواني مواجه مي‌شويم. ديريلي قرباني عاشيقي‌ است كه ايشيق را خطاب نام خود قرار داده و در مرحلة گذر از به اوزان عاشيق قرار گرفته و بنا به اقوالي، تبديل ايشيق (روشنايي بخش) به عاشيق، با دو بيتي قرباني شروع می شود.

نقل از http://shahmarasi.blogfa.com

تأثیر صفویه بر ادبیات آذربایجان

* این مقاله در شماره ۳۴۵روزنامه سرخاب  دوشنبه ۳۱ تیر ۱۳۸۷ چاپ شده است.

 

سده‌ی دهم هجری/ شانزدهم ميلادی با حادثه‌ی بزرگی در ايران همراه بود. در سال 907ق/ 1502م اسماعيل صفوی از خاندان شيخ صفی الدين اردبيلی، پس از 12 سال تلاش و از ميان بردن 50 حاکميت محلی، سرانجام در تبريز تاجگذاری کرد. او با محور قرار دادن مذهب تشيع، حکومتی يکپارچه و متمرکز ايجاد کرد.[1]

شاه اسماعيل به دو نکته‌ی اساسی توجه داشت: يکی مذهب تشيع و ديگری زبان ترکی. اولی پايه و اساس قدرت گيری خاندان صفويه بود و دومی عامل بسيج هواداران صفويه. در سپاهی که شاه اسماعيل برای اجرای اهدافش گردآورده بود، قبايل ترکی چون شاملو، استاجلو، تکه للو، روملو، افشار، ذوالقدر، قاجار و ارساق شرکت داشتند. اين قبايل در زمان شيخ حيدر پدر شاه اسماعيل، با نام قزلباشان معروف شدند. شيخ حيدر به هوادارانش دستور داده بود که کلاه سرخ رنگی دوازده تَرک به نشانه‌ی 12 امام بر سر بگذارند.

قزلباشان هسته‌ی اصلی سپاه شاه اسماعيل را تشکيل می‌دادند. عامل ارتباط معنوی و ظاهری شاه اسماعيل با مريدانش نيز زبان ترکی بود. با به قدرت شاه اسماعيل، زبان ترکی نيرويي دوباره گرفت. شاه اسماعيل خود به ترکی شعر می‌سرود و ختايي تخلص می‌کرد. قسمت مهم اشعار او در عشق امام علی (ع) و امامان شيعه است. در زمان شاه اسماعيل، قالب  قوشما (دو بيتی 11 هجايي) به وسيله‌ی شاه اسماعيل و شعرای معاصر پايه گذاری و توسعه يافته بود. قوشما از وزن‌های هجايي معمول در میان اقوام ترک بوده است. هر قوشما 2 تا 5 بند بود. نمونه‌ای از قوشما:

هرکيم شيخ صفوی‌نين امرينی توتماز               يورلور بويولدا منزله چاتماز

غير ملت اونا اعتبار ائتمز                     جمله عبادتين باشی دير توحيد

اشعار عاشقانه نيز با اوزان هجايي مانند قوشما، گرايلی (دو بيتی 8 هجايي) و باياتی (دوبيتی 7 هجايي) در همين زمان پديد آمد.[2] شاه اسماعيل خود غزل سرايي زبده بود. او از شاعران برجسته‌ی ترکی آذربايجانی است. نامه‌هايي که شاه اسماعيل برای پادشاهان عثمانی همچون سلطان مراد و سلطان سليم می‌نوشت، به زبان ترکی بودند.

زمانی که شاه اسماعيل تبريز را از سلطان مراد آغ قويونلو گرفت و عَلَم شيعه‌گری برافراشت، اديبان پارسی زبان دربار آغ قويونلو که عده‌ای از آنان سنّی متعصب بودند، به عثمانی رفتند. بدين ترتيب ادب ترکی از ادب پارسی پيشی گرفت. اين اديبان همچنان به کار ترويج زبان پارسی در عثمانی ادامه دادند. سلاطين عثمانی نامه‌های خود را برای شاه اسماعيل به فارسی می‌نگاشتند.[3] اغلب شاعران آذربايجان در دربار صفوی گردآمده بودند. حبيبی شاعر معروف متولد برگشاد، ملک الشعرای دربار بود و شعری به فارسی از او در دست نيست. در دربار شاعران ديگری چون محمد امين سلطان ترکمان و برادرش محمد مؤمن بيگ به پارسی و ترکی شعر می‌سرودند. مولانا کلبعلی راغب تبريزی (مرگ 1002ق)، عقيقی شروانی و قاضی اعرجی مراغی از شاعران اين دوره هستند که هم به پارسی و هم به ترکی شعر گفته‌اند. صادق بيگ افشار تبريزی متخلص به صادقی، در نظم و نثر فارسی و ترکی جغتايي دست داشته است. ديوان غزليات ترکی و منشأت ترکی دارد. معروفترين اثر او تذکره‌ی مجمع الخواص در شرح احوال شاعران معاصر اوست که به زبان ترکی جغتايي نوشته و آقای عبدالرسول خيامپور استاد دانشگاه تبريز آن را به فارسی ترجمه کرده است.

علاوه بر آثار مکتوب، داستان‌های ترکی توسط عاشيق‌ها يا همان نوازندگان و خوانندگان دوره گرد در آذربايجان پديد آمدند. اينان دنباله رو اوزان‌های قديمی بودند و وجود آن‌ها نشان‌گر عمق سيطره‌ی زبان ترکی به ويژه در روستاها و شهرهای کوچک است.[4] از اين داستان‌ها می‌توان به کوراوغلو، اصلی و کرم، قنبر و آرزو، شاه اسماعيل، عاشيق غريب و صنم و عاشيق عباس توفارقانلی اشاره کرد.

حقيری يکی از نمايندگان برجسته‌ی شعر ترکی آذربايجان در سده‌ی دهم است. وی چه در اشعار ديوان ترکی خود و چه در مثنوی ليلی و مجنون که آن را به ترکی نوشته، از شاعرانی چون جامی و هاتفی بسيار تأثير پذيرفته است. در ليلی و مجنون او، تأثير جامی افزون‌تر است. فردی اردبيلی از شاعران مکتب وقوع که ديوان او به فارسی و ترکی در موزه‌ی بريتانيا موجود است.

بی‌ترديد فضولی ستاره‌ی درخشان آسمان ادبيات آذربايجان و بزرگترين شاعر ترکی آذربايجانی در سده‌ی دهم است. محمد بن سليمان بغدادی متخلص به فضولی (1556-1489م) بر ديگر شاعران برتری دارد. ادبيات ترکی با فضولی به اوج خود رسيد. قبل از فضولی ادبيات ترکی آذربايجانی شکل‌هايي چون مثنوی و غزل را آزموده بود. فضولی خود استاد غزل بود. علاوه بر آن او نخستين آثار ارزنده‌‌ی تمثيلی را در ترکی آذربايجانی آفريد. (بنگ و باده- صحبت الاثمار) فضولی مانند نسيمی کوشيد تا شعر ترکی را با اوزان عروضی سازگار نمايد اگر چه او موفقيت چشمگيری به دست آورد ولی واقعيت اين بود که ترکی با وزن هجايي سازگارتر است. او در 942 ليلی و مجنون را به ترکی سرود. مثنوی بنگ و باده را به نام شاه اسماعيل تمام کرد. کتاب روضة الشهداء تأليف ملاحسين کاشفی را به نام حديقة السعداء به ترکی ترجمه کرد. فضولی حديث اربعين از آثار جامی (شامل چهل حديث) رابه همراه معنی منثور و ترجمه‌ی منظوم، به ترکی برگرداند. او در مقدمه‌ای که بر اين کتاب نوشته‌ی است، يادآوری می‌کند که اين «چهل دانه گوهر را برای فيض عموم» به ترکی ترجمه کرده است. از کتاب‌های ديگر او می‌توان به شکايت نامه (ترکی)، مطلع الاعتقاد (ترکی)، ساقی نامه (فارسی)، قصيده‌ی انيس القلب (فارسی) اشاره کرد. فضولی در هر سه زبان ترکی، فارسی و عربی آثاری بی‌بديل داشته و به حق او را شکسپير شعر ترکی می‌نامند.

در سال 944ق/ 1539م محمد بن حسين کاتب نشاطی شاعر معروف، کتاب روضة الشهداء نوشته ملاحسين واعظ کاشفی را با نام شهدا نامه به ترکی ترجمه کرد. نشاطی اين کار را به دستور شاه تهماسب و نيز تأکيد قاضی‌خان ساروشيخ اوغلو حاکم شيراز انجام داد. از مهم‌ترين ويژگی‌های سبک شناختی شهدا نامه، استفاده‌ی مترجم از واژه‌های خاص گويش تبريزی است. به ويژه اين که بيش‌تر اين واژه‌ها برای نخستين بار وارد زبان مکتوب ادبی شده‌اند.

روحی انارجانی يکی از شعرای معروف سده‌ی دهم است. او در زمان سلطان محمد خدابنده چهاردهمين پادشاه صفوی می‌زيست. به گفته‌ی محمد علی تربيت در کتاب دانشمندان آذربايجان، او از شعرای نامور آذربايجان بوده و در نظم و نثر پارسی استاد و صاحب ديوان و منشأت است. تنها نسخه‌ی بازمانده‌ی رساله‌ای از او که به سال 1037ق به خط فريدون گرجی نوشته شده و توسط عباس اقبال آشتيانی چاپ رسيده است.

روحی انارجانی (انرجانی)[5] رساله‌ای به زبان ترکی آذربايجان نوشته است که شامل يک مقدمه، دو بخش و يک خاتمه است. مقدمه در خطبه و بيان سبب تأليف رساله است. بخش اول، در دوازده فصل و در باره‌ی رسم و آيين مردم تبريز است. بخش دوم، در چهارده فصل در بيان اصطلاحات و عبارات جماعت اناث و اعيان و اجلاف مردم تبريز است. خاتمه‌ی رساله دارای 29 بيت شعر در بی‌وفايي زنان و 7 بيت شعر عاشقانه است.[6]

رساله روحی انرجانی[7] که (اگر انتساب اين رساله را به مردم تبريز در آن زمان درست بدانيم[8]) نشانه‌ی اين مطلب است که زبان نيمه مرده‌ی پهلوی در بين برخی طبقات مردم تبريز رايج بوده است. دانسته است که شماری طبقات پيشه ور پيش‌تر در زمان شاه تهماسب به اين زبان شعر می‌گفتند ولی آنچه که روشن است اينکه طولی نکشيد که از اوايل دوره‌ی صفويه زبان پهلوی رخت از ميان بست و تنها به چند روستای دور افتاده (از جمله عنبران در نزديک اردبيل- هرزندات نزديک زنوز اهر، کرينگان يا چرينگان از محال ديزمار اهر- قريه‌ی ينگجه در قسمت ايل دليکانلو ميانه) محدود شده است.[9]

در سده‌ی يازدهم هجری نيز سير تکاملی زبان ترکی ادامه يافت. صائب تبريزی(1016-1086ق) معروفترين شاعر اين سده است  که عنوان ملک الشعرايي را از شاه عباس دوم گرفت. صائب در شعر پارسی چيره دست و در ترکی شاعری زبده بود. نسخه‌ی دست نويس ديوان غزليات ترکی او به وسيله‌ی پرفسور حميد آراسلی در دانشگاه لنينگراد پيدا و چاپ شده است. مجموعه‌ی اشعار ترکی صائب در باکو چاپ شده و برخی غزليات او توسط بالاش آذراوغلو به نظم فارسی درآمد.

توتولموش کونلومه جاميله شادان ائيله مک اولماز

ال ايلن پسته نين آغزينين خندان ائيله‌مک اولماز

از ديگران شاعران ترکی سرا می‌توان به قوسی تبريزی (دارای  ديوانی با 6 هزار بيت)، درويش مثلی فرزند ميرزا چلبی تبريزی (که شعر ترکی‌اش بر اشعار عربی و فارسی رجحان دارد)، محمد تقی دهخوارقانی تبريزی (مرگ 1093ق) و شاکر شيروانی از شاگردان مکتب فضولی را می‌توان نام برد. مرتضی قليخان در اشعار ترکی خود، از حافظ و سعدی سود برده است. محمد حسين روانی در 1068ق گلستان سعدی را به ترکی برگرداند. نسخه‌ای به خط مؤلف در کتابخانه‌ی ملی تبريز موجود است.

نوشته استاد پرویز زارع شاهمرسی

فهرست نسخ خطی تورکی

کتابشناسی آذربایجان

گرد‌آورنده: ناهید حبیبی‌آزاد                         

کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران

تهران 1376.

در این کتاب کتابشناسی علمی‌ـ‌موضوعی خوبی درباره آذربایجان صورت گرفته است. نشریات ادواری آذربایجان، علوم انسانی، علوم خالص، علوم عملی، تاریخ ادبیات، تاریخ و جغرافیا از جمله آنها است. قسمتی نیز تحت عنوان نسخ خطی آمده است.که ما آنرا ذیلا حضور شما تقدیم می‌داریم هر چند که نسخه‌های معرفی شده همه به زبان ترکی نیست اما با توجه به اینکه در مورد آذربایجان است و ممکن است در فهرست نسخ خطی ترکی کتابخانه ملی ایران نیاید و ای بسا مورد توجه پژوهشگران ترک در باره آذربایجان قرار گیرد در این وبلاگ می‌آوریم.

ارکلی بن سهراب مشتهر به والیخان

سفرنامه، 1266ق. تهران: کتابخانه ملی. ایران.

خطبة افتتاحیه مدرسه لقمانیه.

این رساله خطبة افتتاحیه مدرسه لقمانیه اتبریز است و در آن از چگونگی افتتاح مدرسه و بانی آن لقمان الممالک در زمان ولایت عهدی مظفرالدین میرزا در تبریز و ... سخن رفته است، قرن سیزدهم ه. ق. تهران: کتابخانه ملی. ایران.

دستور العمل تنکوزئیل آذربایجان،

اواخر قرن سیزدهم هـ. ق. تهران: کتابخانه ملی. ایران.

ذوالفقار (ترسیم)

نقشه دارالخلافه. نقشه عرض راه از دارالخلافه الناصره به قزوین و بیجار، از بیجار به میاندوآب و ساوجبلاغ است، 1299 ق. تهران: کتابخانه ملی. ایران.

سفرنامه محمد علی پیشخدمت.

سندر نامه.

سندرنامه واژه ترکی ـ فارسی ست ([سینیر Sınır] مرز، حدود، ثغور) نسخه سرحد‌نامه‌ای از زبان شاه سلیمان صفوی است، 1141 ق. تهران: کتابخانه ملی. ایران.

شکارگاههای اردبیل و مشگین و سبلان،

1283 ق. تهران: کتابخانه ملی. ایران.

صورت تواریخ.

[در این نسخه وقات فتحعلی شاه، عباس میرزای نایب السلطنه ، تاریخ ورود قشون روس به تبریز، تاریخ ناخوشی وبا و طاعنون در تبریز، تاریخ وفات امیرنظام محمد، تاریخ وفات شاهزاده قهرمان میرزا آمده است]، 1256 هـ. ق. تهران: کتابخانه ملی. ایران.

علیقلی میرزا اعتضاد السلطنه، 1324 – 1298 ق.

رساله در زیج مراغه و تاریخ رصدخانه آن، 1276 ق. تهران: کتابخانه ملی. ایران.

محمد امین حشری تبریزی ، قرن 11 ق.

روضة االاطهار، 1111 هـ. ق. تهران: کتابخانه ملی. ایران.

محمد حسن مترجم

رساله قیراط الماس فی ترجمه سلماس. در این کتاب از ابتدای ساختن شهر سلماس و وقایع گذشته بر آن شهر بحث شده است ، 1304 ق. تهران: کتابخانه ملی. ایران.

بهجة الشعراء. محمد کاظم اسرار تبریزی، قرن 13 ق.

شامل تراجم هشتاد و شش سخنور آذربایجانی است، 1299. تهران: ؟

حدیقة الشعراء، محمد کاظم اسرار تبریزی، قرن 13 ق.

[در مورد اشعار شاعران بذله‌گو و نوحه خوان سده سیزدهم هجری آذربایجان].

جغرافیای آذربایجان، محمد حسن میرزا مهندس، قرن 13 ق.

1301 ق. تهران: کتابخانه ملک.

مرز ایران و روس.

تفصیل حدود ایران و رسو از سمت آذربایجان (معاهده ترکمن‌چای) و از نوشته‌های زمان قاجار است، سده 14. تهران: کتابخانه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران.

مظفر الدین میرزا (ولیعهد)، 1269 – 1324 ق.

سفرنامه مراغه. [بی تا]. ـ تهران: کتابخانه سازمان میراث فرهنگی کشور.

میرزا علی‌خان (ترسیم)

نقشه مملکت محروسه دولت علیه ایران، 1316 ـ 1317 ق. تهران: کتابخانه ملی ایران.

میرزا علی سررشته‌دار

سیاحت‌نامه میرزا علی سررشته‌دار، 1278 ق. تهران: کتابخانه ملی ایران.

نقشه ایران.

سده 17 میلادی. اصفهان: کلیسای ارمنیان.

 كلمات و مناقب شيخ صفي‌الدين اردبيلي: محمد كاتب نشاطي شيرازي [چ 2: 619] 1: 23

قصیده صافی اردبیلی در حجر مکرم  قصیده‌ای است نونیه در 41 بیت در بیان اسرار کیمیا و حجر مکرم در این علم.

 

علاقه مندان برای کسب اطلاعات بیشتر به اینجا مراجعه کنند !

کتابشناسی آذربایجان

گرد‌آورنده: ناهید حبیبی‌آزاد                         

کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران

تهران 1376.

در این کتاب کتابشناسی علمی‌ـ‌موضوعی خوبی درباره آذربایجان صورت گرفته است. نشریات ادواری آذربایجان، علوم انسانی، علوم خالص، علوم عملی، تاریخ ادبیات، تاریخ و جغرافیا از جمله آنها است. قسمتی نیز تحت عنوان نسخ خطی آمده است.که ما آنرا ذیلا حضور شما تقدیم می‌داریم هر چند که نسخه‌های معرفی شده همه به زبان ترکی نیست اما با توجه به اینکه در مورد آذربایجان است و ممکن است در فهرست نسخ خطی ترکی کتابخانه ملی ایران نیاید و ای بسا مورد توجه پژوهشگران ترک در باره آذربایجان قرار گیرد در این وبلاگ می‌آوریم.

ارکلی بن سهراب مشتهر به والیخان

سفرنامه، 1266ق. تهران: کتابخانه ملی. ایران.

خطبة افتتاحیه مدرسه لقمانیه.

این رساله خطبة افتتاحیه مدرسه لقمانیه اتبریز است و در آن از چگونگی افتتاح مدرسه و بانی آن لقمان الممالک در زمان ولایت عهدی مظفرالدین میرزا در تبریز و ... سخن رفته است، قرن سیزدهم ه. ق. تهران: کتابخانه ملی. ایران.

دستور العمل تنکوزئیل آذربایجان،

اواخر قرن سیزدهم هـ. ق. تهران: کتابخانه ملی. ایران.

ذوالفقار (ترسیم)

نقشه دارالخلافه. نقشه عرض راه از دارالخلافه الناصره به قزوین و بیجار، از بیجار به میاندوآب و ساوجبلاغ است، 1299 ق. تهران: کتابخانه ملی. ایران.

سفرنامه محمد علی پیشخدمت.

سندر نامه.

سندرنامه واژه ترکی ـ فارسی ست ([سینیر Sınır] مرز، حدود، ثغور) نسخه سرحد‌نامه‌ای از زبان شاه سلیمان صفوی است، 1141 ق. تهران: کتابخانه ملی. ایران.

شکارگاههای اردبیل و مشگین و سبلان،

1283 ق. تهران: کتابخانه ملی. ایران.

صورت تواریخ.

[در این نسخه وقات فتحعلی شاه، عباس میرزای نایب السلطنه ، تاریخ ورود قشون روس به تبریز، تاریخ ناخوشی وبا و طاعنون در تبریز، تاریخ وفات امیرنظام محمد، تاریخ وفات شاهزاده قهرمان میرزا آمده است]، 1256 هـ. ق. تهران: کتابخانه ملی. ایران.

علیقلی میرزا اعتضاد السلطنه، 1324 – 1298 ق.

رساله در زیج مراغه و تاریخ رصدخانه آن، 1276 ق. تهران: کتابخانه ملی. ایران.

محمد امین حشری تبریزی ، قرن 11 ق.

روضة االاطهار، 1111 هـ. ق. تهران: کتابخانه ملی. ایران.

محمد حسن مترجم

رساله قیراط الماس فی ترجمه سلماس. در این کتاب از ابتدای ساختن شهر سلماس و وقایع گذشته بر آن شهر بحث شده است ، 1304 ق. تهران: کتابخانه ملی. ایران.

بهجة الشعراء. محمد کاظم اسرار تبریزی، قرن 13 ق.

شامل تراجم هشتاد و شش سخنور آذربایجانی است، 1299. تهران: ؟

حدیقة الشعراء، محمد کاظم اسرار تبریزی، قرن 13 ق.

[در مورد اشعار شاعران بذله‌گو و نوحه خوان سده سیزدهم هجری آذربایجان].

جغرافیای آذربایجان، محمد حسن میرزا مهندس، قرن 13 ق.

1301 ق. تهران: کتابخانه ملک.

مرز ایران و روس.

تفصیل حدود ایران و رسو از سمت آذربایجان (معاهده ترکمن‌چای) و از نوشته‌های زمان قاجار است، سده 14. تهران: کتابخانه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران.

مظفر الدین میرزا (ولیعهد)، 1269 – 1324 ق.

سفرنامه مراغه. [بی تا]. ـ تهران: کتابخانه سازمان میراث فرهنگی کشور.

میرزا علی‌خان (ترسیم)

نقشه مملکت محروسه دولت علیه ایران، 1316 ـ 1317 ق. تهران: کتابخانه ملی ایران.

میرزا علی سررشته‌دار

سیاحت‌نامه میرزا علی سررشته‌دار، 1278 ق. تهران: کتابخانه ملی ایران.

نقشه ایران.

سده 17 میلادی. اصفهان: کلیسای ارمنیان.

 كلمات و مناقب شيخ صفي‌الدين اردبيلي: محمد كاتب نشاطي شيرازي [چ 2: 619] 1: 23

قصیده صافی اردبیلی در حجر مکرم  قصیده‌ای است نونیه در 41 بیت در بیان اسرار کیمیا و حجر مکرم در این علم.

 

علاقه مندان برای کسب اطلاعات بیشتر به اینجا مراجعه کنند !

نام‌هاي زيباي تركي-تركمني: «آراز/ اوراز» Araz/Oraz

نام «آراز، اوراز/ Araz، Oraz» در ميان تركمن‌ها بسيار متداول است. در تركمنستان از شكل «اوراز/ Oraz» استفاده مي‌كنند، اما در ايران، شكل «اراز/ araz» كاربرد دارد. نخست مي خواهيم در باره‌ي خود واژه‌ي «آراز، اوراز/ Araz، Oraz» اطلاعاتي را تقديم خوانندگان گرامي كنيم و بعد به نام‌هاي تركيبي با آن بپردازيم.

ادامه نوشته

عاشورا زیارتی

(اولو تانري‌نين آدي ايله)

موحرره‌مليك موناسيبتينه تورك ادبيات اوتاغي تقديم ائدير.

آذربايجان توركجه‌سينده:

عاشورا زيارتي

قال صالح بن عقبة‌الجهني و سيف بن عميرة قال علقمة بن محمّد حضرمي فقلت لابي جعفر عليه السّلام علّمني دعاءً ادعو به في ذلك اليوم اذا انا زرته من قريب و دعاءً‌ ادعو به اذا لم ازره من قريب و اومأت اليه من بعد البلاد و من داري قال فقال علقمة اذا انت صلّيت الرّكعتين بعد ان تؤمي اليه بالسّلام و قلت عند الايماء اليه و بعد الرّكعتين هذا القول فانّك اذا قلت ذلك فقد دعوت بما يدعو به من زاره الملائكة و كتب الله لك بها الف الف حسنه و محا عنك الف الف سيّئة و رفع لك مائة الف الف درجة و كنت كمن استشهد مع الحسين بن علي عليه السّلام حتّي تشاركهم في درجاتهم لا تعرف الاّ في الشهدا الذين استشهدوا معه كتب لك ثواب كلّ نبيّ و كلّ رسول و زياره كلّ من زار الحسين بن علي عليهما السّلام منذ يوم قتل صلوات الله عليه تقول[1]:

عقبه‌ي جهني‌نين اوغلو صالح ايله عميره‌نين اوغلو سيف دئدي محمّد حضرمينين اوغلو علقمة دئدي امام باقر عليه السّلاما دئديم منه بير دوعا اؤيره‌ت من او دوعا ايله بو گونده امام حسيني ياخيندان زيارت ائدنده اوخويوم و بير دوعا اؤيره‌ت ياخيندان زيارت ائتمه‌ينده و اوزاق اولكه‌لردن يا ائويمده اشاره ائدنده اوخويوم دئيير امام بويوردو علقمه سن ايكي ركعت ناماز قيلاندان سونرا سلام ايله امام حسينه ساري اشاره ائديب بو سوزو دئگيلن نيه كي سن بونو دئسن ملائكه‌دن هانکي‌سي امامي زيارت ائدن‌ده اوخوياني اوخويوبسان و آللاه سنه بو دوعا ‌ايله مين مين حسنه يازار و سندن مين مين سوچ (گوناه) آپارار و سني يوز مين مين درجه يوخاريا آپارار و حسين بن علي عليه السّلام ايله شهيد اولان كيمي اولارسان تا اونلارين درجه‌لري ايله بير اولارسان سني هئچ كيمسه او شهيد‌لردن سونرا تانيماز سنه هر ساوجی (پيغمبر) و هر رسولون و امام حسين عليه السّلام شهيد اولان گوندن هر كيمسه اونو زيارت ائديب اونون ثوابي يازيلار او زيارت بودور:

سلام اولسون سنه آي اباعبدالله سلام اولسون سنه آي آللاه گؤندرميشينين اوغلو سلام اولسون سنه آي مؤمن‌لر اميرينين اوغلو و وصي‌لر بؤيوگونون اوغلو سلام اولسون سنه آي بوتون عالملر خاتين‌لارينين بؤيوگو فاطمه‌نين اوغلو آي آللاهين اؤزونه سئچيلن قاني و ائله بير بالاسي و تك قاليب انتقام آلينمايان. سلام اولسون سنه و چئوره‌نده ياتان روحلارا سيزين هاميزا مندن ابده كيمي آللاهين سلامي اولسون من اولانا و گئجه گوندوز اولانا كيمي.

آي اباعبدالله بؤيوك‌دور بو مصيبت و سنه گؤره بيزلره و بوتون اسلامچي‌لارا مصيبت بويوك و آغيردير و سنين مصيبتين گؤيلرده گؤي اهلينه بؤيوك و آغيردير آنجاق آللاه لعنت ائله‌سين سيز اهل بيته ظلم ايله اينجيتمك كؤكون قويان امّتي و آللاه لعنت ائله‌سين اوز مقاميزدان دالي قايتاران و آللاه سيزي او رتبه‌ ده قويان مرتبه‌ني سيزدن اوزاقلادان امّتي و آللاه سيزين قاتل‌لريزه امكان ياراتماق ايله اونلارا يارديمچی اولانلاري لعنت ائله‌سين. من آللاها و سيزه گؤره اونلاردان و يولداشلاريندان و اونلاري ايزله‌ين‌لردن و اونلاري ايسته‌ينلردن اوزاقلاشيرام.

آي ابا عبدالله من قيامت گونونه كيمي باريشانام سيز باريشانلار ايله و دؤيوشنم سيز دؤيوش‌نلر ايله و آللاه زياد عايله‌سي ايله مروان عايله‌سينه لعنت ائله‌سين و آللاه اميّه عايله‌سينين هاميسينا لعنت ائله‌سين و آللاه مرجانه اوغلونا لعنت ائله‌سين و آللاه سعد اوغلو عمره لعنت ائله‌سين و آللاه شمره لعنت ائله‌سين و آللاه سني اؤلدورمگه گؤره آتلاري يهرله‌ين و نوختالايان و اوزلرين توتان امّتي لعنت ائله‌سين آتام آنام سنه قوربان سنين مصيبتين منه آغيردير آنجاق سنين مقاميني كرامت‌لنديرن و منه، سنه گؤره كرامت وئرن آللاهدان ايسته‌ييرم سنين قانيني ايسته‌مگي محمّد صلّي الله عليه و آله و سلّمين عايله‌سيندن اولان يارديملانان امام ايله منه روزي ائده.

آي آللاه! مني اؤز يانيندا امام حسين عليه السّلاما گؤره دونيا و آخرتده آبيرلي ائله. آي اباعبدالله من آللاها و ساوجي‌سينا و مؤمن‌لر اميرينه و فاطمه‌يه و حسنه و سنه ساري ياخينلاشيرام سني ايسته‌مك ايله و ظلم ايله اينجيتمك كؤكون قويوب اونون اوستونه ظلم ائوين قويويان و ظلم ايله اينجيتمگي سيزه و يولداشلاريزا ساري يايديرانلاردان اوزاقلاشماق ايله. آللاها و سيزه ساري اونلاردان اوزاقلاشيرام و آللاها ساري سونرا سيزه ساري ـ سيزي ايسته‌مك ايله و سيزي ايسته‌ينلري ايسته‌مك ايله و سيزين دوشمن‌لريزدن و سيز ايله دويوش ائدن‌لردن اوزاقلاشماق ايله و اونلارين يولداشلاريندان و اونلاري ايزله‌ينلردن اوزاقلاشماق ايله ـ ياخينلاشيرام. من سيز باريشانلار ايله باريشانام و سيز دويوشنلر ايله دويوشنم سيز ايسته‌ينلري ايسته‌ينم و سيزين دوشمن‌لريز ايله دوشمنم.

آنجاق سيزي تانيماغي و سيزي ايسته‌ينلري تانيماغي منه كرامت ائله‌ين و سيزين دوشمن‌لريزدن اوز دؤندرمگي منه روزی ائدن آللاهدان ايسته‌ييرم مني دونيا و آخرت سيز ايله ائده و دونيا و آخرتده دوزلوق آياغيمي سيزين يانيزدا بركيده و ايسته‌ييرم سيز ايله بيرليكده آللاه يانيندا اؤيگولنميش مقاما چاتديرا و منه سيزين قانيزي ايسته‌مگي سيزدن اولان يول‌گؤسترن آيدين حق دانيشان امام ايله روزي ائده و سيزين حقّيزه و سيزين اونون يانيندا اولان مقاما آللاهدان ايسته‌ييرم منه سيزين مصيبتيزده چاتان غمه هرمصيبت گؤره‌نين غمينده وئرن وئرگينين ان اوستونونو وئره.

آي آللاه! مني بو مقاميمدا سندن اونلارا صلواتين و رحمتين و باغيشلاماغين چاتانلاردان ائله آي آللاه! منيم ياشاييشيمي محمّد و اونون عايله‌سي ياشاييشي قرار وئر و اؤلومومو محمّد و اونون عايله‌سي اؤلومو قرار وئر. آي آللاه! دوغرودان بوگون ائله بير گوندور سئوينديلر بوگونده اميّه عايله‌سي و جييه‌ر ييه‌ن بالاسي ـ سنين ديلينجه و پيغمبرين صلّي الله عليه و آله و سلّمين ديليجه بوتون يوردلاردا و پيغمبرين صلّي الله و آله و سلّم دايانان اوتوراقلاردا ـ لعنت‌ليک اوغلو لعنت‌ليک. آي آللاه! اباسفيانا و معاويه‌يه و معاويه اوغلو يزيده لعنت ائله اونلارا ابدالآبدينه كيمي لعنت اولسون و بوگون ائله بير گوندور زياد عايله‌سي و مروان عايله‌سي امام حسين صلوات الله عليهي اؤلدورمگه سئوينديلر آي آللاه آنجاق لعن و عذابي اونلارا آرتير. آي آللاه! من بوگون سنه ساري بوگونومده و ياشاييشيمين گونلرينده اونلاردان اوزاقلاشماق ايله و اونلارا لعنت اوخوماق ايله پيغمبريني و اونون عايله‌سي عليه و عليهم‌السّلامي سئومگ ايله ياخينلاشيرام. (يوز يول اوخونار) آي آللاه! محمّد و اونون عايله‌سي حقّينده بيرينجي ظلم ائدن ظالمه و سونونجو بو ايشده اونو ايزليه‌نه لعنت ائله آي آللاه! امام حسين ايله دويوشن‌لره و اونلاري يارديملايانلارا و اونلارا ال‌وئره‌نلره و اونلاري امامي اولدورمكده ايزله‌ينلره لعنت ائله آی آللاه! اونلارين هاميسينا لعنت ائله. (يوز يول اوخونار) سلام اولسون سنه آي اباعبدالله و چئوره‌نده ياتان روحلارا سيزين هاميزا مندن ابده كيمي آللاهين سلامي اولسون من اولانا و گئجه گوندوز اولانا كيمي و آللاه بونو سونونجو عهديم سيزين زيارتيز اوچون ائتمه‌سين سلام اولسون حسينه و سلام اولسون حسين اوغلو علي‌يه و سلام اولسون حسينين بالالارينا و سلام اولسون حسينين يانچي‌لارينا (سونرا اوخونار) آي آللاه! سن بيرينجي ظاليمي مندن لعن ائتمگه اوزه‌ل (مخصوص) ائت لعن ائتمگي بيرينجي‌دن باشلا سونرا ايكي‌نجي اوچ‌اونجو و دورت‌اونجو آي آللاه بئش‌اينجي‌سي يزيدي لعن ائله و زياد ايله مرجانه اوغلو عبيداللهي و سعد اوغلو عمري و شمري و ابي‌سفيان عايله‌سين و زياد عايله‌سين و مروان عايله‌سين قيامته كيمي لعن ائله. (سجده حاليندا اوخونار) آي آللاه بوتون اؤيگولار سن اوچون‌دور اهل بيتين مصيبتينده اوره‌ك‌لرينه چاتان غمه شكر ائدن‌لرين اؤيگوسو سن اوچون‌دور سني اؤيگولورام مصيبتيمين بؤيوك‌لوگونه آي آللاه سنين يانينا گلن گون امام حسينين آراچيليغين منه روزي ائله و دوزلوق آياغيمي اوز يانيندا امام حسين ايله جانلاريني اونا باغيشلايان يانچي‌لاري ايله بركيت.

http://q-aleyasin.blogfa.com/8411.aspx

- چئويره‌ن: حجت الاسلام احد گوهري

ديل بيولوژيسي و تورکجه نین یازقیسی

بو مؤوضوعنو “ديل جانلي بير وارليقدير” دوشونجه سيندن يولا چيخاراق آنلاتماغا چاليشاجاغام.

جانليلارين ان کيچيک بيريمي (واحيدي) هوجره دير(سئللولدور). بو هوجره لر بؤلونَرَک چوخالار و چوخالما سورَجي ايچينده مورَککَب اورگانيزاسيون اولوشار. ديلين ايسه، ان کيچيک بيريمي سؤزدور.

بيولوژيده (زیستشناسیده) 3 نؤوع بؤلونمه تثبيت ائديلميشدير. جانليلار بو اوچ تور بؤلونمه و چوخالما يولو ايله مؤوجود اولور. بو 3 نؤوع چوخالما بونلاردير:

ادامه نوشته

تورک یا آذری ، کدام صحیح است؟

یکی از معضلات فکری و اجتماعی جوانان و حتی جامعه دانشگاهی آذربایجان ، ترس و ابا از ترک نامیدن خود است چرا که در دوران حکومت پهلوی که آثار آن هنوز هم باقی است ناجوانمردانه ترین ضربه ها بر شخصیت ترکان ایران وارد آمد. در طول حکومت 53 ساله رضا خان و فرزند او ترکان ایرانی از هر نوع توهین و تحقیری در امان نبودن و امروزه هم گویی کلمه ترک کابوسی است که بر سینه جوانان آذربایجان و جوانان ترک دیگر نقاط کشور سنگینی می کند . و چنان شد که جوان تبریزی ، ارومیه ای ، زنجانی ، اردبیلی و...  با دو نوع هویت ، تحقیر شده ترکی و افتخار آمیز آذری روبرو شود . ترکی صحبت می کرد ولی خود را آذری می نامید . وقتی از او می پرسیدی ترک هستی یا آذری می گفت آذری ،وقتی می پرسیدی آذری یعنی چه و منظور از آذری چیست چیزی برای گفت نداشت . ولی وقتی همین آذری پای از وطن بیرون می گذاشت ایرانی بودن خود را انکار می کرد و خود را ترک اصیل معرفی می کرد  آن هم نه از نوع ایرانی ؟؟

ترک ستیزی از زمان سقوط حکومت قاجار آغاز شد و  توسط روشنفکران نژاد پرستی چون محمود افشار (بنیانگذار بنیاد افشار) و احمد کسروی (کسی که تئوری زبان آذری را تقدیم رضا خان کرد ) به اجرا درآمد که همگی ار مواجب بگیران حکومت پهلوی بودن. تئوری کسروی بر این اساس بود ، چون اهالی چهار روستا در اطراف مرند و قره داغ ترک نیستن دلیلی شد بر اینکه ساکنان اصلی و بومی آذربایجان ترک نیستند . ولی حتی اهالی آن روستا هم به زبان تاتی و تالشی تکلم می کردند ولی کسروی با اصرار همه آنها را آذری نامید . نکته جالب اینجاست که اگر فرضیه کسروی را به تمام ایران تعمیم دهیم به این نتیجه می رسیم که نود درصد ایران ترک هست چون کمتر استانی وجود دارد که در آن یک روستای ترک نباشد .

کسروی در رساله 56 سفحه خود که در زمان رضاخان منتشر کرد . در آن نقل کرد که از این زبان غیر ترکی مردم آذربایجان (آذری) در تاریخ هیچگونه آثار و نشانه های ادبی و مکتوب هر چند بسیار اندک دیده و یا شنیده نشده است. بر این اساس پروژه های کوتاه مدت وبلند مدت با هزینه های سرسام آور به راه افتاد  و زبان سازی و هویت تراشی برای ایرانیان غیر فارس رونق گرفت و دشمنی و تبلیغات علیه زبانهای غیر فارس بخصوص ترک در اولویت این برنامه ها بود . نام های بومی و ترکی شهرها ، روستاها ، رودها و کوههای آذربایجان با نام های ساختگی فارسی عوض گردید مثل ارومیه به رضائیه ، سلماس به شاهپور ، صائین قلعه به شاهیندژ ، قره داغ به ارسباران ، آجی چای به تلخه رود ، قره چمن ، سیاه چمن و مثالهای بسیار دیگر ...   از آنجا که برگردانندگان این نام ها اطلاعات و معلومات درستی از فرهنگ زیبای ترک  نداشتند نمی دانستند در ترکی «قره» علاوه بر سیاه معنی بزرگ و بلند و والامقام را هم می دهد. مثل قره باغ یعنی باغ بزرگ و قره چمن یعنی چمن وسیع و قره بولاق یعنی چشمه بزرگ ، قره را فقط به مفهوم سیاه به کار برند و اسم روستای قره چمن تبریز را چمن سیاه نامیدند و دنیای را به خود خندانند و ندانستند هیچ جای دنیا چمن سیاه پیدا نمی شود .

بعضی از کسرویستهای افراطی حتی پا را از دیدگاههای احمد کسروی نیز فراتر گذاشته اند و به اصطلاح تحمیل زیان ترکی بر مردم آذربایجان را به مغولان نسبت داده اند این افراطیون حتی نمی دانند و یا خود را به نادانی زده اند که زبان مغولی چیزیست متفاوت از زبان ترکی ، و اگر میخواستند زبان خود را بر مردم ایران و آذربایجان  تحمیل کنند چرا زبا مغولی خود را تحمیل نکردند و زبان ترکی را تحمیل کردند از آن گذشته مغولان فقط کنترل آذربایجان را در دست نداشتند بلکه از چین تا عراق در دست آنها بود و اگر در پی تحمیل زبان ترکی بودن چرا هموطنانفارس ما ترک نکردند !!! 

و با همه این حرفها این در حالی است که ترکان همیشه در طول تاریخ به رشد و گسترش زبان فارسی کمک کرده اند و در هیچ کجا نمیتوان مدرکی را پیدا کرد که ترکان بر علیه و برای از بین بردن این زبان کاری انجام دادند . زبان ترکی زبانیست زیبا  با قدمت هفت هزار ساله  و سومین زبان زنده و با قاعده دنیا (به نقل از مجله پیام یونسکو) و حق رسمی و سرتاسری شدن در ایران به عنوان دومین زبان رسمی کشور در کنار زبان فارسی دارد .

منبع قسمتی از مقاله : زبان ترکی و موقیعیت کنونی و گذشته آن در ایران     نوشته : حسن راشدی

كـــتاب دده قـــورقــود

نام «دده قورقود» اكنون در دنيا شناخته شده است و شايد گمنام ترين جايي كه شناخت كمتري نسبت بدان دارند ايران باشد. غالب دانشگاههاي بزرگ دنيا آنرا از شاخه هاي تخصصي زبان تركي تدريس مي كنند و ترجمه هاي آن در ادبيات زبانهاي ديگر نيز وارد شده است. داستانهاي دده قورقود به هزاران سال پيش برمي گردد اما قديمي ترين نسخه خطي استنساخ شده از آن مربوط به سال 444 قمري است و شانزده سال بعد بايد جشن هزاره نسخه خطي آن برپا گردد و یونسکو سال 1999 را به نام دده قورقورد نام گذاری كرده بود.

 . واژه دده به معنی «بابابزرگ» است. .«دده قور قود» اولين عاشيق تاريخ آذربايجان است ، محل خاکسپاری دده‌قورقود حماسي در نزدیکی شهری که به نام او قورقود نامیده شده قرار دارد. این شهر در مسیر راه آهن به قیزیل‌اوردا در قزاقستان(قفقاز) و در ۱۵۰ مایلی شرق دریاچه آرال قرار دارد است. دده‌قورقود در سن ۳۰۰ سالگی درگذشت.
در اوايل قرن « 19» ديتس [Ditz] دانشمند و زبان‌شناس آلماني يك نسخه از اين كتاب را استنساخ كرد و سپس در روي آن به بحث و تحقيق پرداخت و داستان كشته شدن « دپه كوز به دست بساط» را به آلماني ترجمه نموده به چاپ رسانيد. پس از ديتس پروفسور نلدكه Noldeke در سال 1859 تمام نسخه‌ي خطي دده‌قورقورد را كوپيه و ترجمه كرد ولي چون قسمت زيادي از داستان‌ها را نتوانست بخواند، لذا از چاپ و ترجمه خودداري نمود. دانشمند شهير روسي و. بارتولد [V.Bartold] با استفاده از تحقيقات و يادداشت‌هاي نلدكه، دنبال كار او را گرفت، و در سال 1894راجع به اين كتاب در مطبوعات كشور امپراتوري روسيه نخستين اطلاعات را در اختيار دانشمندان قرار داد. و قسمت‌هايي از آن را نيز به زبان روسي ترجمه و منتشر نمود. اين كار مورد استقبال شايان شرق شناسان روسي واقع شد و درباره‌ي زبان و زمان پيدايش و تدوين داستان‌ها و شخصيت دده‌قورقود تحقيقات مفصلي به عمل آمد و مقالات متعددي نوشته شد،در اوايل قرن بيستم « انجمن تدقيق آثار اسلامي و ملي استانبول» درصدد انتشار اين كتاب برآمد و بدين‌منظور
« معلم رفعت» از نسخه‌ي اصلي كتاب عكسي گرفت و تصحيح نمود و شرح و فهرست مختصري بر آن افزود و در سال 1915 م. برابر 1332 قمري به چاپ رسانيد... در روي نخستين صفحه‌اش عبارت « كتاب دده قور قود علي لسان طائفه‌ي اوغوزان» نوشته شده است.
در صفحه‌ي 3، مقدمه‌اي دارد كه اين طور شروع مي‌شود: « بسم‌الله الرحمن الرحيم ـ رسول عليه‌السلام زماننه يقين بيات بريندن (بويندن) قورقود آتا ديرلر برار قوپدي، اوغوزون اول كيشي تمام بيلجسيدي، نه ديرسه اولردي، غايبدن در لو خبر سويلردي، حق تعالي انك كوكلنه الهام ايدردي». و با اين عبارات خاتمه مي‌يابد: « قورقود اوغوز قومنك مشكلني حل ايدردي، هرنه ايش اولسه، قورقود آياته طانشمينجه ايشلمزلردي، هر نه كه بيورسه قبول ايدرلردي سوزين طوتب تمام ايدرلردي» ] به نام خدا و بخشنده مهربان ـ نزديك به زمان رسول عليه‌الاسلام، مردي به نام قورقود برخاست. آن مرد داناتر از همه غزها بود، ‌هر چيزي كه مي‌گفت، مي‌شد. غيب‌گويي‌هاي درستي مي‌كرد. حق‌تعالي به قلب او الهام مي‌نمود.

داستانها و حماسه هاي اين كتاب تاريخي كه از تاريخ كهن آذربايجان برمي خيزد ، خيرخواهانه و انساندوستانه است و هر آذربايجاني بلكه هر ايراني بايد به داشتن چنين فرهنگ والائي در هزاره هاي پيش بنازد. فرهنگ و ادبيات آذربايجان داستانهاي حماسي و اخلاقي دده قورقود را هم دارد.. تحقيقات و تدقيقات درباره اين اثر و آثار ديگر تركي بدست افراد علاقمند به زبان و ادبيات تركي صورت مي گيرد كه كار آقاي گونئيلي در مورد دده قورقود در خور توجه است. از ايشان در چند سال پيش هم تحقيقاتي درباره داستانهاي دده قورقود ديده بوديم اما كتاب جديد ، به نحو احسن مكمل كارهاي قبلي خود و افراد ديگر چون استاد محمدعلي فرزانه بوده است.
بازخواني مجدد دده قورقورد همراه بوده است با معادل كردن واژه ها و اصطلاحات با تركي معاصر و منظوم كردن آن به گونه اي بوده است كه عاشيق ها هم اكنون مي خوانند و در واقع دريائي از فرهنگ و معارف تركي آذربايجاني به روي عاشيق ها گشوده شده است و مفاهيم والائي براي انتقال به شنونده خواهند داشت. داشتن قريحه زيباي شعر در ذوق گونئيلي همراه با آشنائي گسترده ايشان به فولكولوريك آذربايجان دست به دست هم شده و اثر زيباي حاضر را خلق كرده است. زبان شعر گونئيلي مانند شهريار و گذشتگان خود بسيار روان و دلنشين است و قابل فهم و درك براي هر تركي است. بي شك ديري نخواهد گذشت تا دده قورقود با اين بيان در زبان تركها جاري خواهد شد.
نسخه مورد استناد ايشان ، همان نسخه معروف نگهداري شده در كتابخانه كرال آلمان مي باشد كه گويا همان نسخه بازخواني شده در قرن 15 ميلادي است. تاكنون صدها ترجمه ، بازخواني ، به روز كردن و شرح از دده قورقود در كشورهاي مختلف و به زبانهاي گوناگون صورت گرفته است اما در سال 1355 بود كه از روي ترجمه انگليسي آن ، ترجمه فارسي هم انجام شد و به چاپ رسيد و بعد از انقلاب اسلامي ايران نيز به همت جناب آقاي محمدعلي فرزانه به زبان تركي به چاپ رسيد. در سال 1378 نيز به دست جناب آقاي گونئيلي «دده قورقود كيتابي و دده قورقود كيتابيندا سؤزلر ـ آدلار» انتشار يافت و در سال 1382 در تكميل كار خويش چنين اثر ارزشمندي را به ادبيات تركي ايران عرضه داشتند.

داستانهاي دده قور قود به صورت نمايشنامه تئاتر توسط انجمن هاي ادبي و هنري در شهرهاي تهران ، اروميه ، تبريز، اردبيل ، زنجان و .... اجرا شده است و در عرصه سينماي ايران ،يدالله صمدي در سال 1372 يكي از داستانهاي دده قور قود به نام دلي دومرل را كارگرداني نمود ،اين فيلم محصول گروه فيلمسازي همراه در مدت زمان 98 دقيقه ساخته شده است. موسيقي متن از حسن زندباف ،اشعار تركي از محمد باقر جعفري زاد، آواز از اسفنديار قره باغي، محمدرضا متين ،ساز آذربايجاني از عمران حيدري.

خلاصه داستان دومرل :دده قور قود، عاشق اهل آذربايجان، عفريت مرگ را رو در روي خود مي بيند. اما به عاشيق تا خاموش شدن سازش به او فرصت ادامه زندگي مي دهد. عاشيقي بانواختن سازش افسانه دمرل را شرح مي دهد: دومرل جواني است که از رهگذران باج مي گيرد و از پدر و مادر پيرش مراقبت مي کند. دمرل بورلاخاتون را در شکارگاه مي بيند و به خواستگاري او مي رود و پس از پيروز شدن بر خواستگاران بورلاخاتون با او پاي سفره عقد مي نشيند. او به توصيه عموي بورلاخاتون به بارگاه خان خانان مي رود تا يهوداي يک چشم و افرادش را تارو مار کند. ده سال پس از پيروزي بر يهوداي يک چشم دمرل صاحب دو فرزند مي شود و از حمايت مردم دست مي کشد و محبوبيت خود را از دست مي دهد، تا اين که روزي مرد سفيد پوشي را ملاقات مي کند که شباهت به جواني خود دارد. دمرل ناخواسته باعث مرگ جوان مي شود و پس از آن مرگ را به مبارزه مي طلبد. مرگ قصد گرفتن جان دمرل را دارد و پيشنهاد مي کند که دمرل براي گريز از مرگ کس ديگري رادواطلب مرگ کند. حتي پدر و مادر دمرل حاضر بهفدا کردن جان خود مي شوند. بورلاخاتون تنها کسي است که حاضر مي شود به جاي دمرل به آغوش مرگ برود. آن دو به ميعادگاه مرگ مي روند و مرگ باديدن آن ها زندگي را به آن دو مي بخشد.

http://www.atalay.blogfa.com

۷۰ % دانش‌آموزان ایران دو زبانه اند

وزیرآموزش و پرورش ایران: ۷۰ % دانش‌آموزان ایران دو زبانه اند و زبان مادریشان تبدیل نشده است!

 

وزیر آموزش و پرورش ایران اعلام کرد: "۷۰ درصد دانش‌آموزان در سراسر کشور دو زبانه بوده و پس از ورود به کلاس اول و گذراندن یک سال تحصیلی هنوز زبان مادری آنها به فارسی تبدیل نشده است".
حمید‌رضا حاجی‌بابایی که در مراسم کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ویژه ى بزرگداشت روز ملی پژوهش سخن مى گفت از این که کودکان غیرفارس نمى توانند با کودکان فارس در امور درسى رقابت کنند و روند تعلیم و تربیت را همگام با آنان سپرى نمایند، ابراز ناخشنودى کرد.
با این حال او بدون اشاره به راه حل مطرح شده در قانون اساسى ایران براى حل این معضل از طریق تساوى فرصتها و امکانات بین مناطق و اقوام و بکارگیرى زبانهاى قومى و محلى در مدارس و رسانه ها، تنها یادآور شد: " این گونه دانش‌آموزان چگونه می‌توانند با دانش‌آموزانی که در تهران تحصیل می‌کنند رقابت کنند...دانش‌آموزی که در کلاس اول با این افت تحصیلی مواجه شود تا آخر نیز نمی‌تواند موفق باشد".
بنا به گزارش خبرگزارى فارس وزیر آموزش و پرورش جمهورى اسلامى ایران از یک مصوبه ى شورای عالی آموزش و پرورش ایران خبر داد که بر اساس آن سیستم آموزشى ایران به شکلى که پیش از نیمه ى دوم دهه ى هفتاد میلادى (چند سال قبل از انقلاب 1979) داشت، برمى گردد.
بر اساس این مصوبه، دوره ى راهنمایى تحصیلى (از سال ششم تحصیلى تا هشتم) وسال پیش دانشگاهى حذف مى شوند و تحصیلات ابتدایى ومتوسطه به دو دوره ى 6 ساله تقسیم مى گردد.
بنا بر گزارشهاى رسیده وزیر آموزش و پرورش ایران گفته است "توجه به مناطق محروم و چند زبانه برای ایجاد عدالت آموزشی دیگر از مصوبات شورای عالی آموزش و پرورش بوده است

ریشه یابی اختلاف های قومی

اعتراف پان فارسها به کشته شدن کوروش کبير بدست فرمانرواي آذربايجان (تومرس) درهفته نامه ايران استار

کوروش پس از فتح بابل ، بر آن شد با توسل به نيروي نظامي اش که فوق العاده نيرومند بود و تاکنون شکستي را تجربه نکرده بود، ماساژت را نيز مغلوب کند. ماساژت ها در شمال شرق ايران(آذررايجان) در کرانه رود آراکس(آراز) در همسايگي قوم ايسه دونر زندگي مي کردند. مساژت ها(آذربايجانيها) بسيار ماجراجو بودند. کوروش به دلائل متعدد به سرزمين ماساژات ها لشکر کشي کرد او انگيزه هاي گوناگوني براي سرکوب اين قوم داشته است . يکي پيشينه او بود.او باور داشت که بيش از يک انسان است . و بيش از همه شانس با او بوده است و در همه جنگ ها با موفقيت به اهداف خود دست يافته است . گفتي است که کوروش عليه هر مللتي اراده به لشکر کشي مي کرد ، انصراف او چنين تصميي ناممکن بود و کسي نمي توانست او را از انجان اين تصميم باز دارد . حمله به ماساژت ها(آذربايجان)زماني صورد گرفت که فرمانرواي ماساژتها (آذربايجانيها) فوت کرده بود و همسر او که زني به نام مومي ريس (تومروس) بود بر آنها حکومت مي کرد به روايت هرودوت کوروش فرستاده اي را نزد اين زن فرستاد و از او خواستگاري کرده ، تومروس گمان مي کرد که کوروش از او خواستگاري نگرده است ، بلکه مي خواهد سرزمين آذربايجان را تصاحب کند و بر اين اساس به کوروش پاسخ منفي داد. وقتي درخواست کوروش توسط تومروس پذيرفته نشد ، عليه ماساژت ها لشکر کشي کرد.تومروس براي کوروش پيغام فرستاد که به سرزمين خود باز گردد و فکر حمله به سرزمين آنها رااز سر خود بيرون کند . کوروش پس از مذاکره با صاحب منصبان به اين نتيچه رسيد که در سرزمين ماساژت ها يعني سرزمين تومروس با آنان روبه رو شود. در جنگي که صورت گرفت پسر تومروس اسير شد و تومرس از کوروش درخواست کرد که پسرش را آزاد کند و به محض اينکه کوروش او را آزاد کرد ، پسرش خود کشي کرد.و تومرس از آن همه نيروهاي چنگچوي آذربايجاني راگرد آورد و به مقابله با کوروش فرستاد.مانند اين کشتار تاکنون در ميان بربرها(غيريوناني)سابقه نداشته است . جريان اين کشتار به اين صورت بود که نخست طرفين از دور با کمان به سوي يکديگر به نبرد پرداختند و کاملا به يکديگر نزديک شدند.با يان که طرفين زمان درازي با يکديگر جنگيدند، هيچ کدام از طرفين فرار اختيار نکردند،در پايان اين چنگ ماساژت(آذربايجاني)ها پيروز شدند. بخش عظيمي از سپاه پارسيان نابود شدند ودر حين اين جنگ کوروش نيز کشته شد؛ پس از آن که بيست و نه سال پادشاه بود. تومروس مشکي را پر ازخون انسان ها کرد و از ميان اجساد کشته شدگان پارسي،جسد کوروش را يافت و سر اورا در اين مشک فرو برد و با لحني سرزنش آميز چنين گفت:تو پسر مرا از من گرفتي ،از من که هنوز زنده ام و بر تو پيروز شدم .من دستور دادم که تو را با خون سيراب کنند . مرگ کوروش را طبق مدرکي که در دست است ؛ در سال 529 پيش از ميلاد مي مدانند . پيکر او را به پاسارگاد بردند و به دخمه سپردند و مقبره او تا اين زمان در آنچا برپاست. تلاش و هوشياري و مقاومت کوروش در طي حکومت 30ساله اش شالوده حکومتي را پي ريخت که ايران در زمان خود يکي از بزرگترين مهدهاي تمدن چهان باستان شد . رواياتي که در مورد شخصيت ، سياسيت ، جهانگردي و بر خود کوروش با ملل مغلوب شده است ، او را بصورت چهره اي افسانه اي در تاريخ ثبت کرده است .

منابع:

 1- خداداديان ، اردشير، تاريخ ايران باستان(هخامنشي ها)، مچموعه سوم ،نشر به ديد ، تهران 1378

2-مشکور،محمد جواد،ايران در عهد باستان(در تاريخ اقوام و پادشاهان پيش از اسلام) انتشارات اشرفي،1367

خطین تاریخی

تورکلر ان قدیم دؤورلردن موختلیف یئرلرده یاشاییبلار. بیزه بللی اولان فاکتلار گؤستریر کی، سون اؤچ مین ایلده ، تورکلر آسیانین أن اوزاق شیمال شرق ساحیلریندن – ساکیت اوکیانین ساحیلریندن توتموش اوروپانین مرکزینه قدرو جنوبدان آفریقانین شیمال ساحه لرینه قدر بؤیوک بیر أراضیده مسکن سالیب یاشامیشلار.اونلارین بئله بیرگئنیش أراضیده یاشاماقلارینا باخمیاراق حیات و معیشتلرینده و هابئله عادت و عنعنه لرینده بیر چوخ اورتاق جهتلری وار. بو اورتاقلیق دیلده او قدر گوجلودور کی، دیلچیلیکده اونلاری جغرافی علامتلره گؤره بیر-بیریندن فرقلندیریرلر. طبیعیدیر کی، بئله بیر گئنیش أراضیده یاشایان تورکلر دین باخیمیندان واحید بیر دینه ایناماقلاری چوخ ایناندیریجی و مومکون اولا بیلمز. ائله بونا گؤره دیر کِی، تورکلر یالنیز دینلرینه گؤره بیر-بیرلریندن فرقلنیرلر. تورکلر بوتون دینلره قولوق ائدیر و اونلارین آرالاریندا یهودی ، بودیست، کونفئسیوسچو، مسیحی، مسلمان و باشقا دینلره اینانلار تاریخ بویو اولوب و بو گون ده بو وضعیت موؤجودور.

ادامه نوشته

حقایق  داستان دختر هلندی و توهین به قران         

حدود یک سال پيش يك عكس خاصي در اكثر موبايلهاي مردم رايج شد كه حكايت از تبديل شدن دختري به كانگورو داشت!!
جريان از اين قرار بوده كه اين دختر هلندي، پس از مشاجره با مادرش كه قرآن ميخونده، اقدام به اهانت به اين كتاب كرده و اونو پاره ميكنه و بعد از اين عمل ناگهان آتش گرفته، مادر براي خاموش كردنش يك پتو روي وي مي اندازد و وقتي پتو را بر ميدارد او را به اين شكل ميبيند ( درست مثل تردستي و شعبده بازها !! ) :

 

اين خبر خيلي برام جالب بود اونهم در قرن IT و دنياي اطلاعات امروزي!!
جالبتر اينجا بود كه اكثر افراد به محض رؤيت اين « دختر خانوم كانگورويي » با يه نگاه متافيزيكي، مو بر تنشون سيخ ميشد و آهي ميكشيدن و بلكه شايد ميرفتن نماز وحشت و نماز آيات و نذر و دعاي عاقبت به خيري ميكردن و تنها با ديدن اين قضيه به چه باورهايي كه نرسيده بودن!!

 

اين شد كه همان موقع به كمك « سيد احسان مسعوديان »، يكي از دوستان بسيار عزيزم، روي اين مسأله تحقيق كرديم و آخرش موضوع برملا شد كه اين عكس متعلق به « مجسمه هاي يك سري از موجودات عجيبي » است كه در « موزه اي در هلند » به تماشا گذاشته شده است ( در زير كودكي رو در كنار اين مجسمه ميبينيد ) :

 

راستي انگار اين دخترا يكي هم نبودن و چندتا بودن !!

 

خداييش به عنوان يه نويسنده، هنوز هم برام جالبه كه اين داستان دختره و اهانتش به قرآن و اين چيزا از طرف چه كساني، به چه منظوري و نيتي ساخته و پرداخته شده ؟!
جالبه كه روزنامه ها و مجلات ما هم با آب و تاب فراوون اين اتفاق رو تحت پوشش خبري قرار دادن!

 

تا كي قراره با اين جور رؤياهاي متافيزيكي پوشالي، به مقدسات توهين بشه ؟!
دلم ميخواد نظر اونهايي رو كه با باور اين قضيه و قضايا، به يك سري افكار خاصي در مورد دين وخدا رسيدن رو جويا بشم !!
بهتره قضاوت با شما خواننده ي عزيز باشه.

                                                                                                       محسن اصفهانی

تا کی باید با عقاید مردم بازی بشه؟  چرا؟به چه منظور؟

شیطان  بیزیم قبله میزی چوندوروب
آللاه  دیین  یولدان  بیزی   دوندوروب
ایلانلی  چشمه  یه  بیزی گوندوروب
                         منت گویور  کی  ارخینیز نهر  اولوب
                         بیز گوروروک سولار بیزه زهر  اولوب

حیدر بابا الچاخلارون کوشک اولسون
بیزدن سورا قالانلارا  عشق  اولسون
کچمیشلردن  گلنلره مشق  اولسون
                        اولادیمیز     مذهبینی    دانماسین!
                        هر ایچی بوش سوزلره آللانماسین!

پس بیایید با چشمانی باز و فکری سلیم به همه مسایل نگاه کنیم.
                                                                                                                   turk.sasi

فارسی را پاس بداریم

۱.      پارسي را بعنوان 33 مين گويش عربي پاس بداريم ، تركي را بعنوان سومين زبان قانونمند و توانمند دنيا ترك بكنيم!

2.      پارسي را با 60 ميليون متكلم پاس بداريم ، تركي را با 360 ميليون متكلم ترك بكنيم!

3.      پارسي را با 2500 سال قدمت پاس بداريم ، تركي را با 7200 سال قدمت ترك بكنيم!

4.      پارسي را با 4000 واژه اصيل  پاس بداريم ، تركي را با 000/100 واژه اصيل ترك بكنيم!

5.      پارسي را با 60 تا 70 فعل اصلي پاس بداريم ، تركي را با 3500 فعل اصلي ترك بكنيم!

6.      پارسي را با 350 فعل غير اصلي  پاس بداريم ، تركي را با 000/24 فعل غير اصلي ترك بكنيم!

7.      پارسي را با 11 زمان فعلي  پاس بداريم ، تركي را با 46 زمان فعلي ترك بكنيم!

8.      پارسي را كه 7% از كلماتش ريشه دارند پاس بداريم ، تركي را كه 100% از كلماتش ريشه دارند ترك بكنيم!

9.      پارسي را بعنوان زبان اقليت مردم ايران پاس بداريم ، تركي را بعنوان زبان اكثريت مردم ايران ترك بكنيم!

10.  پارسي را با 6 آوا پاس بداريم ، تركي را با 9 آوا(كاملترين آواي خلقت ) ترك بكنيم!

11.  پارسي را بعنوان زبان محلي پاس بداريم ، تركي را بعنوان زبان بين المللي ترك بكنيم!

12.  پارسي را بعنوان گلچيني از زبانهاي ديگر پاس بداريم ، تركي را بعنوان شاهكار زبان و ادبيات بشري ترك بكنيم!

13.  پارسي را بخاطر عدم كارائي كامپيوتري پاس بداريم ، تركي را بعنوان استاندارد پايه فونتيكي ويندوز ترك بكنيم!

14.  پارسي را بعنوان زبان شعر پاس بداريم ، تركي را بعنوان زبان استاندارد ارسال ديتاي رادارهاي جهان ترك بكنيم!

15.  پارسي زبان معدودي افغاني و تاجيكي را پاس بداريم ، تركي زبان استاندارد يونسكو در اروپا و آمريكا را ترك بكنيم!

16.  پارسي را با 000/97 عنوان كتاب در دنيا پاس بداريم ، تركي را با 000/450 عنوان كتاب در دنيا ترك بكنيم!

17.  پارسي را كه هرگز خط نگارش نداشته پاس بداريم ، تركي صاحب اولين ، دومين و سومين خط بشري را ترك بكنيم!

18. پارسي با 3 درجه صفت را پاس بداريم ، تركي با 5 درجه صفت را ترك بكنيم!

19. پارسي با شاهنامه اي ملحمه سرا پاس بداريم ، تركي با دده قورقودِ حماسه سرا ترك بكنيم!

20. پارسي عاري از قوانين آوائي را پاس بداريم ، تركي با قوانين ملوديك بين اصوات و حروف را ترك بكنيم!

زبان مهمترین ابزار فرهنگ بشری

آنچه كه هر جامعه را از جوامع ديگر تمييز مي‌دهد , خصوصياتي است كه شناسنامه‌ي فرهنگي آن جامعه به حساب مي‌آيد.
تاريخ و گذشته تاريخي, وطن و سرزمين نياكان, باورها, زبان, عقايد, دين و اسطوره‌هاي مذهبي, حماسه‌ها, هنر وادبيات كهن ,نژاد و قوميت و سنن قومي عناصري هستند كه “هويت فرهنگي” هر جامعه را مي‌سازند.(1)
آنتا ديوپ انسان شناس, آفريقايي در مقا‌له‌اي در باره هويت فرهنگي هر فرد مي‌نويسد: هويت فرهنگي هر جامعه به سيه عامل بستگي دارد: تاريخ, زبان و روان شناختي. اهميت عوامل فوق در موقعيت‌هاي تاريخي و اجتماعي مختلف يكسان نيست. هر گاه اين عوامل به طور كلي در يك ملت يا فرد وجود نداشته باشد , هويت فرهنگي ناقص مي‌شود تلفيق موزون اين عوامل يك وضعيت ايده آل است. هرگاه يكي از اين عوامل تحت تاثير قرار گيرد, شخصيت فرهنگي جمعي يا فردي تغيير مي‌كند. اين تغييرات ممكن است تا آن جا ادامه يابد كه موجب يك ” بحران هويتي” شود.(2 )
زبان نيز يكي از مهمترين ابزار فرهنگ هر ملت مي‌باشد, همانا زبان‌ها و فرهنگ‌هاي متفاوت دست‌آوردهاي بشري در هزاران سال زندگي خود بر روي كره‌ي خاكي و در واقع در بچه هايي متفاوت زباني , نگرش متفاوت آنها به هستي است, تك تك انها گنجينه‌هي ارزشمندي هستند كه مستحق محافظت و شكوفايي مي‌باشد , خداوند متعال در كتاب آسماني ما مسلمانان چندين مرتبه به اهميت ” گونا گوني” زبانها و “تعداد اقوام” اشاره نموده و عظمت ان را همسان با خلقت زمين و آسمان ناميده و همه اينها را نشانه‌اي براي دانشمندان مي‌داند هر چند كه در پسشگاه عظمتش تنها عامل برتري و تمايز پرهيز كاري و تقواست.
همانا زبان نخستين وسيله‌ارتباطي بين انسانها و رايج‌ترين و كار آمد ترين ان در طول قرون متمادي در ميان طوايف, اقوام و ملل جهان بوده استدر دنياي امروز زبان ديگر مثل گذشته تنها وسيله ارتباطي ساده بين انسانها نيست, بلكه زبان نشانه هويت و مهمترين عامل در شناسايي موجوديت و مشخصه يك ملت زنده و پويا است, زبان وسيله اي است كه انسان توسط آن كاخ فرهنگ و مدنيت خويش را بر پا مي‌سازد و انديشه و عقيده و ايمان را استحكام مي‌بخشد.
از اين روست كه دانشمندان گاهي از زبان به عنوان كليد شبكه‌هاي ارتباطي و گاهي نيز سرمايه فرهنگي ياد مي كنند.
بنابر قولي مشهور از كادامر وجه اساسي بودن انسان در جهان زبان است. كه افراد با تسلط بر آن مي‌توانند علاوه بر برقراري روابط اجتماعي نوعي هويت ويژه كسب مي‌كنند .
ويتگنشتاين يكي از فيلسوفان جهان معاصر جمله‌اي دارد كه تعريفزبان را به مراتب روشن تر از همگان ارائه مي‌دهد او در جمله‌اي كوتاه به انديشه‌اي بسيار بزرگ مي پردارد :”زبان من جهان من است و جهان من زبان من” تاملي مختصر در اين جمله انديشمندانه معاني بلندي از رابطه ذهن و زبان فراهم مي‌آورد.
از اينرو هويت فرد چه در سطح قومي و در سطح ملي تا حدود زيادي بستگي به زباني دارد كه او فرا مي‌گيرد. وقتيكه از حفظ , تقويت و توسعه فرهنگ يك جامعه سخن به ميان مي‌آيد, زبان به عنوان يك عامل اساسي مطرح مي‌شود, چرا كه زبان در حكم رشته‌اي است كه فرهنگ گذشته و حال را به هم پيوند مي‌دهد. زبان پديده بيروني نيست . انسان با زبانش زاده ميشود در زبانش سير مي‌كند, در حريم زباني خود تنفس مي‌كند, رشد مي‌كند و مي‌ميرد.
زبان هر ملت به مثابه ظرف حضور ان ملت در كره‌ي خاكي است يعني اينكه براي شناخت ملتي بايد زبان ااو را شناخت. شايد آوردن ضرب المثل معروف فرانسوي كه مي‌گويد:” هركس زبان مادري خود را نداند يك وحشي است.” در اينجا بيجا نباشد.
بنابر اين امروزه سازمان‌هاي علمي و فرهنگي دنيا سعي در بررسي و محافظت از زبانهاي متفاوت و حتي مواظبت از زبانهاي قليل‌المتكلم در حال نابودي دارند.
چند سالي مي‌شود كه جهان روز -21 فوريه اول اسفند شمسي - را در حالي سپري مي‌كند كه يونسكو(unescu) بزرگترين نهاد فرهنگي دنياي معاصر ان را روز جهاني زبان مادري نام نهاده است. درك هوشمندانه طراحان اين روز در سال پاياني هزاره دوم(1999 و اغاز هزاره سوم- هزاره‌اي كه جهان با عزمي تمام به سوي “دهكده” شدن مي‌تابد و نظريه‌اي كه مارشال لوهان در اواسط دهه 90 بدان پرداخته بود جامه عمل مي‌پوشد - بيانگر اهميت فوق‌العاده زبانهاي متعدد و اقوام متنوع ساكن در اين دهكده بي‌كران است.
امه سه رز شاعر سياهپوست مي‌گويد:”هر فرهنگي براي اينكه شكفته شود. نياز به چارچوبي دارد و به ساختماني كه زبان را مي‌توان در اين چهارچوب قرارداد”.
زبان را روانشناسان منجمد گفته‌‌اند كه با رشد جامعه بسوي تكامل مي‌رود و چون در بعضي جوامع ( مانند ايران) زبانهاي بومي ازآنجا كه ديگر زبان رسمي, اداري, مدرسه‌اي و زبان فكري نيست به قهقرا مي رود, و از اين رو مانع رشد آن زبان مي‌شود كه حتي گاه به نيستي‌اش تهديد مي‌كند.
وقتي فرانسويها قبول نمي‌كردند كه زبان عربي را درالجزاير و زبان ماداگاسكاري زبانهاي رسمي باشند و مانع از آن مي‌شوند تا در شرايط دنيوي نوين اين زبانها با تمام نيروي‌ بالقوه خود را به فعل درآورند. از اين راه به فرهنگ عربي و ماداگاسكاري ضربه مي زنند(3)
جان استوارت مي‌گويد :” اگر استعمار بخواهد كه ملتي را وابسته خود سازد نخست سراغ هويت و زبان آنها مي‌رود.” , اگر ملتي فرهنگ ( زبان و نژاد و..) خود را از دست بدهد و استحاله و آسيميله شود هميشه در طول تاريخ مورد استثمار ديگر ملل و فرهنگ مهاجم قرار مي‌گيرد. چرا كه استثمار و استعمار اقتصادي و اجتماعي از استثمار فرهنگي آغاز ميشود. استعمار گران (فرهنگي…) معمولا” در عصر جديد از حذف فيزيكي ملتي استفاده نمي‌كنند و همانا از نظريه استعماري هيتلري كه مي‌گويد:”بطور كلي براي معدوم و منقرض ساختن يك ملت ( با تمامي عقايد و فرهنگ مربوط اش) تنها كافي است زبان آن ملت و قوم از بين برده شود! ” بهره مي‌جويند.
دكتر علي شريعتي در كتاب ” خودآگاهي” در باره استعمار فرهنگي چنين مي نويسد:” استعمار گران همانا از ديالكتيك سوردل استفاده كردند , بچه, وقتي كه مادرش مي‌زند, دعوا و تهديدش مي‌كند ناراحت است و براي‌ اينكه از حمله مادر در امان بماند, به خود مادر پناه مي‌برد., اين ديالكتيك سوردل است كه نژاد حاكم , براي اينكه قوم و ملت يا ادمي را به زير مهميز قدرت و تسلط خودش بكشد تحقير اش مي‌كند و به قدري مذهبش را , ايمانش را , آداب اش را, فكر‌اش را, شخصيت‌هايش را, گذشته‌اش را همه‌چيز اش را تحقير مي‌كند كه او براي اينكه از مسير هايي كه بوسيله انها تحقير مي‌شود, فرار مي‌كند به دامن خود او پناه مي‌برد.(4)
نتيجه:
هما نطوريكه گفتيم زبان پديده‌اي اجتماعي است با رشد جامعه به سوي تكامل متحول مي‌شود و جزو پديده‌هايي است كه با انسان مي‌بالد و با انسان مضمحل مي شود, از اين رو دانشمندان و جامعه‌شناسان براي مقابله به تهاجم رهنگي بيگانه تكيه بر فرهنگ خودي و تقويت ان را راه كار مقابله مي‌دانند.
همانا زبانها گنجينه‌هاي معنويت, انسانيت هستند و نه تنها پايمال كردن زباني ظلم به سخنگويان آن زبان است, بلكه در كل دشمني با معنويت و فرهنگ بشري است(محسوب مي‌شود).
همانا((linguicide دشمني با يك زبان , بي‌توجهي يا سعي در نابود كردن آن چه عمدا” و چه سهوا” زبان كشي محسوب مي‌شود. كه همانا زبان كشي يكي از ابزارهاي قوم كشي (ethnocide) ويا به عبارتي فرهنگ زدايي از مردم به شمار مي رود. نابود كردن ان در حقيقت تلاش براي از بين بردن نشانه‌هاي خداوندي و عصيان در مقابل اراده خداوند است.
علاوه بر مطالب گفته شده بي توجهي و يا ايجاد محدوديت زباني اثرات سؤ بيشماري در پي دارد از جمله: ترك تحصيلي, افت شديد درسي, شكست در امتحانات تعيين‌كننده مثل كنكور, عدم تكميل نظام فكري و شخصيتي فرد, كاهش خلاقيت, ضعف بيان, جدايي عاطفي از مادر و خانواده, بحران عاطفي و عملا”, حذف تدريجي از سطوح ممتاز جامعه و….
وجود اصول مترقي15و19 قانون اساسي كه تاكيد بر “حقوق مساوي” اقوام مختلف ايراني و همچنين” استفاده از زبانهاي محلي و قومي در مطبوعات و رسانه‌هاي گروهي و تدريس ادبيات آنها در مدارس ” مي‌نمايد و نشان از دورانديشي تدوين گران قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران دارد.
اينك با سپري شدن 27 سال از انقلاب اسلامي و در طول همه اين سالها كتابهاي متعدد, مطبوعات محلي, نشريات دانشجويي بي‌شمار در دانشگاههاي سراسر كشور به زبانهاي اقوام ايراني منتشر مي‌شوند كه خود نشانگر اعتقاد مسئولين نظام به فضاي متكثر فرهنگي بوده و خط بطلاني بر سياستهاي شؤونيستي فارس گرايان كشيده است. اما غفلت در مورد ايرانيان تورك زباني كه حدود بيش از 30 ميليون از جمعيت كشور را تشكيل مي‌دهند و خواستار آموزش مدرسه‌اي و دانشگاهي زبان و ادبيات غني توركي آذربايجاني هستند.مي‌تواند چالش‌هايي را در اين برهه زماني حساس براي نظام بيافريند كه در فضاي كنوني كه استكبار جهاني نقشه ‌هاي پليدي در سر مي‌پرورد هرگز به صلاح نيست.

منابع:
1-زمينه فرهنگ شناسي - دكتر محمد روح الاميني ص111
2-پيام يونسكو(unescu)- شهريور و مهر(36)
3-از كتاب : فرهنگ و نژاد پرستي, اثر هيلون ديوپ, فرانتس فانون, امه سهرز
4-خودآگاهي- استعمار-دكتر علي شريعتي-ص31-32
- و با استفاده از سرمقاله: روز جهاني زبان مادري, 2 اسفند84

موغام‌ هاي آذربايجان

ارائه مقالات علمي و تحقيقي در خصوص رشته هاي مختلف هنر و ادبيات آذربايجان در شرايطي كه عموم مردم آذربايجان حتي خيل عظيم علاقه مندان به فرهنگ مادري به دليل بي اعتناييها و بايكوتهاي معيني كه در دوره هاي مختلف زمينه هاي آنان فراهم گرديده است از آشنايي و كسب اطلاعات در اين خصوص محروم مانده اند امري بسيار حياتي تلقي مي شود. سنگيني اين بار عمدتا بر روي روشنفكران و محققان همزبانمان است. انتقال اين دانستني ها با تكيه بر تكنولوژي اطلاع رساني جديد يعني سايتهاي اينترنتي فضاي مناسبي را براي تحقق ارتقاء آگاهي ملي فراهم ساخته است. يكي از شاخه هاي بسيار مهم هنري هر ملتي عبارت از فرهنگ موسيقي ملي اوست.متاسفانه آگاهي و معلومات عمومي در خصوص گنجينه موسيقي ملي آذربايجان در ميان همزبانانمان در حد قابل قبولي نيست. از اين منظر ارائه مقالات و نشر كتب در خصوص هنر و سنتهاي موسيقي ملي آذربايجان امري بسيار ستودني ، واجب و لايق تقدير و تحسين است.

ادامه نوشته

حمد سوُره سينين چئويرمه سي

۱) كؤمك ليك  ايستييوٍٍٍٍٍٍره م « جميع ايشلريمده آللاهين آديله كي مئهريباندير»، جميع مخلوقاته دوٍنياده روزي، وجميع خلقه لازيم اولان نعمتلري وئرمك سببي ايله. « رحم ائدَندير » بعضي مخلوقاته، اونلاري بئهيشته داخيل ائتمك ايله. 'بيسم الله ده' ايختيلاف واردير كي سوره نين جوٍزووٍدور يا نه : ايمام حنيفه و ايمام ماليك قاييلدير كي جوٍزووٍ سوره دَگيلدير، آمما قوُرآندا يازيلماق، محض سوُره لرين بير بيريسيندن فاسيله لي اولماق ايچوٍندور، ايمام شافعي و ايمام حنبل و ايمامييه بوُنا قاييلديرلر كي، بيسم الله هر سوُره نين جوٍزووٍدور، مگر برائت سوُره سينده.
2) هر نوع شوٍكر و ثنا « جميع ظاهيري و باطيني نعمتلر موُقابيلينده كي، جميع حمد و شوٍكر ائدَنلردن عمله گليب، و بوُندان سوْنرا عمله گله جك، هاميسي « آلله ايچوٍندور كي جميع مخلوُقاته تربييَت وئره ندير »، اوّل يوْخدان خلق ائديب، سوْنرا بسله ييب، دوٍنيادا روُزي وئريب، و هر حالدا، ايشلرينه ايصلاح وئرمكله.
3) مئهريباندير، و آخيرت ده، بئهيشت وئرمك ايله « رحم ائده ندير »
4) « قييامت گوٍنونون پاديشاهيدير ».
5) پرورديگارا ! « آنجاق سنه عيبادت ائديريك و آنجاق سندن كؤمك ايستَيوٍروك » سنه عيبادت ائتمگه و هاكَذا دوٍشمنلرين شرريني دفع ائتمگه
6) « بيزي هيدايَت ائت دوٍز يوْلا »، اوْ يوْلو بيزه گؤستر كي، اوْنيله گئديب سنين طرفينه، و راضيليغينا يئتيشك
7) « اوْ كسلرين يوْلونا كي اوْنلارا نعمت وئريبسَن » اوْنلاردان راضي اوْلماق، وبئهيشتده، يئر وئرمك ايله، « نه اينكي اوْ يوْلا كي اوْنيله گئدنلره قَضَب اوْلوب ( آجيْقلانيبسان ) و نه اينكي حق يوْلدان چيْخميشلارين يوْلونا ».
بوُ سوره يه "سبع مثاني" دئيه رلر. سبع، اوْ جهته كي يئددي آيه دير، مثاني، اوْ جهته كي، ايكي دفعه نازيل اوْلوبدور، يا اينكي هر نامازدا ايكي دفعه اوْخونور، خواه سوٍنننتي نامازدا و خواه واجيبي نامازدا. يا اينكي ايكي حيصه يه قيسمت اوْلوب، بيريسي بنده لرين حمد و ثناسي دير آللاها، و بير حيصه سي آللاهين مرحمتي دير بنده لرينه. بوُ سوره نين فضلينده كيفايت ائدر اوْ حديث كي، پئيغمبر(ع) بوُيوردولار، بوُ سوره جميع دردلره درماندير، مگر اؤلومه، كي اوْنا چاره يوْخدور.